Historia Archives - Asociación de Amigos do Patrimonio de Castroverde

Acto nacional ao desagravio das vítimas do franquismo

Amigos do Patrimonio de Castroverde — Wed, 16 Oct 2013 20:47:00 +0000

DÚAS PALABRAS

Interviron, O Sr. Alcalde de Castroverde, O Sr. Delegado de Cultura e O Sr. Presidente da Deputación de Lugo, Sr. Xosé Manuel Sarille, Sr. Claudio R. Fer, Sr. Manolo Dios que non quixo representar ao Sr. Mayor Zaragoza, xa que este, non puido asitir ao acto debido a unha indisposición, mais puidemos escoitar as súas palabras por medio dunha conversa teléfónica, rematou o acto, Ánxela Gracián dando lectura a un poema do Sr. Mayor Zaragoza.

Actuaron un grupo de gaiteiros de Vigo que interpretou varias pezas e finalmente o Hinmono Galego.

Salientar a actuación de Mercedes Peón que compuxo unha fermosa peza para este acto.

Non imos reproducir aquí todas as palabras de cada un dos que interviron, salientar que todos eles e elas estiveron moi acertados nas súas respectivas intervencións.

Saúdos

Manolo

ALGUNHAS INTERVENCIÓNS

Mario Outeiro

Delegado da Área de Cultura e Turismo da Deputación de Lugo

Moi bo día!

Primeiramente quixera agradecer á Iniciativa Galega pola Memoria ternos proposto colaborar na organización deste acto. Hoxe máis que nunca fanse precisas por parte da sociedade civil iniciativas como esta para crear consciencia sobre a recuperación da memoria histórica e a xustiza coas vítimas da ditadura franquista.

Dende a Área de Cultura da Deputación temos ben clara a necesidade de afondar nas políticas da memoria. Temos desenvolvido un traballo arredor da memoria histórica xa dende anos atrás, ben a iniciativa propia con exposicións e eventos de diversa índole ou ben en colaboración con outros colectivos, destacando principalmente o tristemente clausurado proxecto Nomes e Voces. É por isto que amosamos sen dúbidas e dende o primeiro momento a nosa adhesión e colaboración con este acto nacional de desagravio ás vítimas do Franquismo.

Montecubeiro é un símbolo do que ocorreu en Galiza despois do golpe de estado de 1936: persecución programada contra os activistas dunha sociedade civil forte, plural e articulada, na que se tentaban consolidar conquistas sociais e nacionais que levaban anos formulándose. Unha sociedade civil na que as clases populares, as mulleres, os traballadores, tiñan capacidade de intervención e mecanismos para facer valer os seus dereitos. Contrasta isto coas políticas que hoxe se están a aplicar en Galiza e no Estado Español, que eliminan eses dereitos polos que tanto se loitou durante séculos e reprimen os movementos sociais contestatarios.

Aquí morreron, foron paseados ou fusilados os cidadáns máis libres e activos que facían parte da Unión de Labradores e organizaran a Biblioteca Popular. Moitos outros fuxidos, presos ou exiliados. Entre os mortos, quince persoas que representaban un contrapoder fronte ao caciquismo, e entre estes quince, tres mulleres. Especial mención debemos facer á represión sobre as mulleres, invisibilizada nas estatísticas oficiais do réxime: ademais de mulleres mortas e encarceradas, que lles roubaron as crianzas, sufriron violacións, rapas, aceite de ricino e a desaparición da esfera pública por medio dun sistema fundamentado no machismo e no fundamentalismo católico.

Quince vítimas tan só nesta parroquia, 2500 orixinarios ou con veciñanza na provincia de Lugo e máis de 15000 en toda Galiza segundo os estudos de Nomes e Voces, que evidencian que non foi unha loita entre irmáns, nin rifas persoais o que ocorreu despois de 1936, foi a aplicación dunha estratexia programada de eliminación e estigmatización do outro, partindo da negación da condición de persoa, unha aniquilación en toda regra. Esa estratexia programada de persecución política por parte da ditadura entra, polas súas formas, dentro dos presupostos que están definidos internacionalmente para identificar o exterminio e a práctica xenocida. É por isto que debemos acabar dunha vez coa impunidade dos seus perpetradores.

Non debemos obviar tampouco o que significou o proceso da Transición e as consecuencias que produciu en canto á memoria da vítimas. Foi un proceso pactado, “atado e ben atado” polas elites do réxime que supuxo unha continuidade, unha mera reforma do Franquismo en troques dunha creba democrática que demandamos moitos e moitas. Como resultado, a Lei de Amnistía actúa como unha lei de punto final que non permitiu xulgar os responsábeis dos crimes da ditadura.

Por tanto, non é suficiente con facer Leis de cara á galería que despois nin sequera cumpren quen as elaboran. Hai que ir máis alá. Por moito que nos pareza o contrario, a solución é política, e pasa porque as posicións que defenden os colectivos que traballan pola recuperación da memoria histórica sexan asumidas dende o poder lexislativo e levadas a último termo polos gobernos.

Hai unha Galiza mártir, a que debuxou Castelao e que viviron moitas familias de vítimas dun xenocidio que non pode seguir imperando nos lugares públicos. Verdade, Xustiza e Reparación eran as verbas de orde da loita contra a impunidade das ditaduras sudamericanas. Anos despois aínda están tristemente vixentes aquí.

Este acto debe ser un compromiso para facer actuacións políticas en desagravio das vítimas, o cal pasa polo axustizamento dos perpetradores, a eliminación da simboloxía fascista e a lexislación contra as actitudes que supoñan un enxalzamento da ditadura.

Quixera rematar a miña intervención cun fragmento dun dos poemas máis coñecidos do lucense Luis Pimentel, “Cunetas”:

¡Outra vez, outra vez o terror!

Un dia e outro dia,

Sen campás, sen protesta.

Galicia ametrallada nas cunetas

dos seus camiños.

Chéganos outro berro.

Señor ¿que fixemos?

-Non fales en voz alta-

¿Ata cando durará este gran enterro?

-Non chores que poden escoitarte.

Hoxe non choran mais que os que aman a Galicia-

¡Os milleiros de horas, de séculos,

que fixeron falta

para facer un home!

Teñen que encher ainda

as cunetas

con sangue de mestres e de obreiros

Lama, sangue e bágoas nos sulcos

son semente.

Efectivamente, lama, sangue e bágoas foron semente, e vós o seu froito.

Moitas grazas pola vosa delicada atención!

Claudio Rodríguez Fer

Escritor e Profesor

PAZ PARA SEMPRE

Perseguíronos con saña.
Detivéronos con sevicia.
Torturáronos con sadismo.
Encarceráronos sen causa.
Xulgáronos sen xustiza.
Paseáronos sen piedade.

Así os mataron.

E impuxeron o terror.
E impuxeron a calumnia.
E impuxeron a falsificación.
E impuxeron a censura.
E impuxeron o silencio.
E impuxeron o esquecemento.

E así trataron de rematalos.

Contra o exterminio atroz
das súas vidas desfeitas
e contra o esquecemento inxusto
do silencio cómplice
queremos manter viva para sempre
a memoria galega
das vítimas do fascismo,
en solidariedade
con todas as comunidades do mundo
que padecesen calquera ditadura do terror.

Porque como aquelas vítimas
queremos liberdade para sempre.
Porque por aquelas vítimas
para sempre quereremos xustiza.

Porque a realidade é o desexo,
PAZ PARA SEMPRE.

“Contra el olvido” titulou o poeta José Ángel Valente un escrito publicado no primeiro número da revista Unión libre evocando o tempo no que “o ceo era baixo, rasante, non cabía levantar a cabeza por encima dun nivel entre regulado e sacrosanto, porque os mortos –dicía Luis Pimentel no seu Lugo melancólico– enchían as cunetas”. Pero outro poeta, por certo solidario amigo de Valente e a quen a ditadura arxentina deixou sen fillos e sen memoria da neta roubada, Juan Gelman, recordou máis tarde que “Xa non vivimos na Grecia do século V antes de Cristo na que os cidadáns eran obrigados a esquecer por decreto”. Porque o esquecemento, ademais de inxusto e corruptor, é imposible, mentres que o dereito á verdade, ademais de estar recoñecido como tal polas Nacións Unidas, é xusto, reparador e posible para superar toda clase de odio, de rancor e de violencia.

Contra o esquecemento tamén a Iniciativa Galega da Memoria elaborou o manifesto que tedes nas mans, porque aínda que esta plataforma plural estea composta por moi distintas asociacións pertencentes a diversos lugares, diversas ideoloxías, diversas políticas e diversas sensibilidades, todas teñen algo en común: unha mesma memoria, unha mesma memoria galega, unha mesma memoria antifascista, unha mesma memoria humana, unha mesma memoria humanista.

Por isto trátase dun manifesto en desagravio ás vítimas, pola fin da impunidade e da apoloxía do franquismo, secuela do nazi-fascismo. Porque aquelas vítimas, tras sufrir en diferente grao a represión e a intolerancia -asasinato, tortura, cadea, expropiación de bens, depuración de traballos-, tiveron que padecer logo o silencio e mesmo a aldraxe e a culpabilización.

“Aquelas vítimas, tras sufrir en diferente grao a represión e a intolerancia -asasinato, tortura, cadea, expropiación de bens, depuración de traballos-, tiveron que padecer logo o silencio e mesmo a aldraxe e a culpabilización”.

Só grazas ao esforzo civil de asociacións, investigadores e investigadoras foise avanzando no coñecemento e no recoñecemento da brutal represión de miles de asasinados e de moitos máis miles de represaliados doutro tipo dende 1936, mais, como se di no manifesto, “aínda non se conseguiu o merecido respecto xeral á dignidade das vítimas, que non son recoñecidas como tais política e xuridicamente”. E o que é máis absurdo nunha sociedade teoricamente democrática, aínda seguen a ser aldraxadas por quen máis ten o deber de honralas, que son os representantes do pobo. Porque todos, comezando polas institucións democráticas, temos que asumir como propia a dor padecida por decenas de miles de persoas dignas, da mesma maneira que a doutra clase de vítimas, como as dos accidentes catastróficos ou as da violencia machista, que non pode nin debe ser só a dos parentes dos accidentados ou a das mulleres maltratadas, senón a da humanidade enteira.

Cómpre, pois, ser consecuentes coa lexislación internacional, tal como ten manifestado a Oficina de Dereitos Humanos da ONU, e non deixar as vítimas, as asociacións de recuperación da memoria histórica e a quen investiga os feitos sen amparo legal fronte a contrasentidos tan flagrantes como que os consellos de guerra liquidacionistas e xa ilegais no seu día gocen de plena legalidade na nosa suposta democracia. O mundo enteiro está escandalizado de que aquí estea máis penalizado investigar ou xulgar o xenocidio que cometelo.

Como lembra o manifesto, “os réximes democráticos que padeceron o fascismo, adoitan ter no seu ordenamento xurídico normas que eviten que isto lle volva acontecer”, pero tal cautela non acontece aínda entre nós, onde perviven fondos e formas dunha democracia verticalmente outorgada que aínda non deslexitima o totalitarismo do que vén.

“Só grazas ao esforzo civil de asociacións, investigadores e investigadoras foise avanzando no coñecemento e no recoñecemento da brutal represión de miles de asasinados e de moitos máis miles de represaliados doutro tipo”

Dicía Gandhi que non hai camiños para a paz porque a paz é o camiño. En efecto, así ocorre coa paz social, que se fundamenta na xustiza; coa paz política, que se basea na liberdade; coa paz sexual, que se afirma na igualdade; coa paz étnica, que se asenta na diversidade, ou coa paz histórica, que só se logra na verdade. Por iso traemos hoxe a Montecubeiro, por cada aldraxe do pasado, un cantar liberado; por cada tortura pretérita, unha flor de presente; por cada bala caduca un verso de futuro. Por isto, malia perderse unha guerra, que polo demais é algo que sempre se acaba perdendo sen remisión, gañaremos a paz.

Para finalizar, quero ler neste lugar unha vez máis, ante o penedo que lembra as vítimas do masacre de Montecubeiro promovido polo irmán dunha delas, Manuel Sarille Lanceiro, que agora segue vivo en nós, o poema “As tres mapoulas de Montecubeiro” e un fragmento alusivo á infausta matanza da composición “A loita continúa”:

AS TRES MAPOULAS DE MONTECUBEIRO
En memoria da humildísima Virxinia Meilán, das mozas Carmen Sarille e Manuela Graña, e das demais vítimas do masacre de 1937 en Montecubeiro (Castroverde)

Entre as medorras e os castros,
polos ríos e polos regos,
baixo os soutos e sobre as carballeiras,
onde pacen en paz vacas e ovellas,
o canto do estorniño doce entoa
o nome mártir de Manuela Graña.

Co vento dos cereais e a quietude do leite,
coa nabiza dos nabos e o grelo das nabizas,
coas patacas apañadas e as de debaixo da terra,
a conciencia medra como a herba e as árbores
para imporse clamando monte arriba
o nome noso de Carmen Sarille.

As sombras dos ameneiros e os salgueiros
nas ribeiras de flora flotante,
as carreiras dos corzos e dos lobos,
a verea dos xabarís e o voo das vacalouras
debuxan co fume de afumar chourizos
o nome amantísimo de Virxinia Meilán.

Entre os toxos, sobre a neve,
na seca e nas enxurradas,
tres mapoulas iluminan
noite e día Montecubeiro:
Virxinia, Carmen, Manuela.
Eran fermosas como pétalos.
Perduran como penedos.

Dende a memoria das mulleres e homes
asasinados na matanza de Montecubeiro
e nos masacres da Guarda e de Tui,
que encheron de sangue toda a terra
entre a montaña e o mar, (…)
contra o odio,
a loita continúa.

Intervención no Acto Nacional de Desagravio das Vítimas do Franquismo celebrado en Montecubeiro o 13-10-2013

(ver fotos no álbum da Asociación)

Aberto o prazo para a inscrición da VI Xornada de Literatura de Tradición Oral

Nesta VI Xornada de Literatura de Tradición Oral, que terá lugar o sábado 9 de novembro na cidade de Lugo, imos navegar pola memoria e polas historias do mar, baixo o reclamo do título Historias, mitos e monstros do mar de Galicia. Co patrocinio da área de Cultura e Turismo da Deputación de Lugo, os investigadores/as e especialistas que convocamos van debullar diferentes aspectos históricos, literarios e culturais derivados da longa relación dos galegos e galegas co mar.

Aberto o prazo de inscrición (até o 6 de novembro):

O profesorado do ensino non universitario e futuros ensinantes do ensino non universitario que teñan interese no título da Consellaría de Educación, deben inscribirse na web da AS-PG
Aquelas persoas que non se atopen entre as destinatarias poderán asistir á xornada e, anotándose previamente en oficina@aelg.org, recibir un diploma de asistencia emitido pola AELG. Indicarase na mensaxe o nome completo e o número do documento de identidade.

Toda a información en http://www.aelg.org/GetActivityById.do?id=293

Agardando que sexa do teu interese, recibe un ben cordial saúdo en nome do Consello Directivo da AELG,

Cesáreo Sánchez Iglesias, presidente

Mercedes Queixas Zas, secretaria xeral

Antonio Reigosa Carreiras, vogal de literatura de tradición oral

Asociación de Escritoras e Escritores en Lingua GalegaAvda.

Alfonso Molina, s/n, Edif. de Sindicatos, 8º

15008 – A Coruña

981 133 233 / 696 581 971

oficina@aelg.org

aelg.org

axendaaelg.blogaliza.org

facebook.com/aelg.org

twitter.com/#!/aelg

Próximas actividades da Reserva da

Biosfera Terras do Miño


A Deputada de Medio Ambiente e Enerxías Renovables, Sonsoles López Izquierdo, presentou este luns a nova programación de actividades gratuítas para persoas de todas as idades, que a institución impulsa dende o Centro de Interpretación Terras do Miño. López
Izquierdo avanzou que esta iniciativa inclúe obradoiros, conferencias e rutas
de sendeirismo, que se levarán por toda a provincia, poñendo en valor a riqueza
natural lucense.


Deste xeito, o organismo provincial levará 15 obradoiros (8 para nenos, 5 para adultos e 2 para toda a familias) a Ribadeo, Viveiro, Monforte de Lemos e Ribas de Sil; celebrará 3
rutas de sendeirismo nos Ancares, Guitiriz e O Courel; e ofrecerá 2 conferencias no Centro de Interpretación Terras do Miño, situado no contorno do Río Rato.


Os 15 obradoiros terán lugar nos seguintes puntos e datas:


- Coñece
o teu entorno, que terá lugar o 28 de outubro en Viveiro; 9 de
novembro en Lugo; 14 de decembro en Ribadeo e 28 de decembro en Ribas de Sil.



- Economía sostible no fogar, 14 de novembro e 12 de decembro
en Lugo; 29 e 30 de outubro en Viveiro; 27 e 28 de novembro en Ribadeo; 4 de
novembro en Monforte, e 28 de decembro en Ribas de Sil. 



- Achegamento á micoloxía-I, 16 de novembro, Centro de
Interpretación Terras do Miño.



- Achegamento á micoloxía-II, 30 de novembro, Centro de
Interpretación Terras do Miño. 



- Xogando no Centro de Interpretación Terras do Miño, 6, 7 e 8
de decembro.



- O Nadal chega ó Centro de Interpretación, 26 e 27 de
decembro. 

- O bosque dos sentidos, 2 de xaneiro no Centro de
Interpretación. 

- Paseo polo bosque máxico, 3 de xaneiro, no Centro de
Interpretación.


Rutas e charlas


As rutas temáticas son as seguintes:


-27 de outubro: “Augas
levadas”, Serra do Caurel



-24 de novembro: “Augas que furan”, Covas de Furco



- 15 de decembro: “Augas que curan”, Guitiriz




As charlas que ofrecerán recoñecidos expertos son:


- A interpretación do patrimonio como ferramenta de comunicación e xestión en
espazos naturais e bens culturais, 24 de outubro, ás 19:00 horas,
no Centro de Interpretación Terras do Miño:. 



- Curiosidades micolóxica: 21 de novembro, ás 19:00 horas, no
Centro de Interpretación Terras do Miño.




As persoas interesadas en participar en calquera destas actividades pode obter máis información e inscribirse na páxina web www.deputacionlugo.org 
no apartado de ACTIVIDADES MEDIOAMBIENTAIS ou chamando ó teléfono 982 227 812.


Adxunto remitimos o listado completo das mesmas.


Sen outro particular e á espera de que esta nova sexa da súa interese, reciban un cordial saúdo.


Reserva da Biosfera Terras do Miño

Acto da Iniciativa Galega pola Memoria

Amigos do Patrimonio de Castroverde — Sat, 05 Oct 2013 19:21:00 +0000

O próximo 13 de outubro, a partir das 12’30 h. da mañá, haberá en Montecubeiro (parroquia do concello de Castroverde, en Lugo), un acto de homenaxe e desagravio ás vítimas do franquismo, alí mesmo lembradas nun monolito que lembra o asasinato de 15 persoas desa parroquia, cuxo único delito foi defender a democracia republicana no 1936.

Dito homenaxe celébrase como unha especie de resposta sensata e civilizada ás declaracións de certo alcalde dun concello limítrofe a Castroverde -Baralla-, que o único que conseguiron é retratar como un franquista “de-toda-a-vida” a ese persoeiro. A Iniciativa Galega pola Memoria -coordenadora galega de grupos memorialistas-, entidade organizadora dese acto, quere dar unha resposta forte e chea de valores cívicos profundamente ancorados nos principios da democracia a tais manifestacións do innomeable alcalde. Por iso, o acto de homenaxe ás vítimas do franquismo do día 13 de outubro terá a seguinte programación:

– Intervención do alcalde de Castroverde, máxima autoridade local, Sr. Xosé María Arias.

– Intervención do representante da Deputación de Lugo, Sr. Mario Outeiro, representando á autoridade do estado.

– Intervención dun membro da Iniciativa Galega pola Memoria, en concreto, o profesor e poeta lucensa, Sr. Claudio Rodríguez Fer.

– Intervención dun persoeiro coa suficiente conexión co mundo da cultura, da educación e da non violencia, como é o profesor Federico Mayor Zaragoza, ex-director da UNESCO de 1987 a 1999, e presidente da Fundación Cultura de Paz.
– Actuación da artista galega Mercedes Peón.
Para rematar o acto, a xente que así o decidira podemos ir xantar a Castroverde, ao restaurante O Pereira-2, onde temos contratado alí un menú para celebrar conxuntamente tal evento. Podédesvos apuntar a este xantar -cun prezo de 15 euros por cabeza-, na seguinte ligazón:

https://docs.google.com/forms/d/1XL2-AC4sqBi_LeRdwuCWXBdSuYHGDeI4i1R8aak4oVg/viewform

Só tedes que encher o formulario que sae logo de premer na ligazón para anotarse ao xantar. É obrigatorio poñer unha conta de correo electrónico, caso de que non a teñades, poñede a de alguén coñecidx.
En arquivos adxuntos, vai o cartel anunciante do acto, un tríptico que informa máis sobre o que pasou en Montecubeiro, e das razóns que levan á Iniciativa Galega pola Memoria a convocar o acto de homenaxe ás vítimas do franquismo, e máis un arquivo dun acceso á parroquia de Montecubeiro desde a autovía que vai de A Coruña á Pedrafita do Cebreiro.

Iniciativa Galega pola Memoria
www.igmemoria.org

Gómez Pereira era o padre, dun dos socios máis vellos que temos, César Gómez. Ano 1948

Amigos do Patrimonio de Castroverde — Sat, 05 Oct 2013 19:08:00 +0000

Xornadas sobre a Muralla

Amigos do Patrimonio de Castroverde — Tue, 11 Jun 2013 21:41:00 +0000

Visita á Domus Mitreo, o día 1 de febreiro, ás 19:00 h.

Amigos do Patrimonio de Castroverde — Thu, 31 Jan 2013 20:54:00 +0000


ARA ADICADA A MITRA, EXHIBIDA NA EXPOSICIÓN. Foto Blog LVCVS AVGUSTI

Vémonos un pouco antes das 19:00 h. ao lado do Vicerritorado, ao pé da Muralla na rampa da Porta de Santiago.

Referencias e enlaces:

A exposición de “Domus de Mitreo” permanecerá aberta ata que estea finalizada a musealización dos achados que saíron á luz durante as obras de rehabilitación do Pazo de Montenegro en Lugo -sé administrativa do vicerreitorado- e do seu edificio cultural anexo.

A mostra permite facer un repaso á vida cotiá dos donos da domus que no seu día estivo alí asentada. O eixe central é a ara de granito que pon de manifesto que esa gran casa propiedade dun oficial do exército romano albergou un templo dedicado ao culto a Mitra, divinidad orixinaria de Persia.

Figuran ademais moedas; cerámica; vidro; ósos de fauna tan exótica como dromedarios; útiles elaborados con estes, como agullas para o peiteado das mulleres e para coser, e pezas metálicas, como as fibelas de cinto, botóns, selos de correspondencia ou material cirúrxico.

Pero non só recolle vestixios da época romana, tamén os hai da Idade Media, como dúas esqueletos humanos, que foron os que espertaron máis expectación entre os primeiros visitantes da exposición. Son unha proba da existencia dunha necrópole.

Aínda non se pode visitar a zona arqueolóxica in situ,pero xa que estaba tan emocionado en visitar este achado e eramos 3 persoas nada máis para velo, o coordinador decidiu (todo o intre connosco como non) deixarnos baixar á zona arqueolóxica e poder ver os achados nós mesmos.

Non puiden sacar máis fotos xa que para empezar non podiamos baixar alli,pero foi unha experiencia moi grata

http://lvcvsavgvsti.blogspot.com.es/2010/12/domus-do-mitreo.html

http://www.youtube.com/watch?v=gPkbNRHrfMI

Proposta de reparación da forma gráfica do topónimo oficial do Concello de Castroverde

Amigos do Patrimonio de Castroverde — Wed, 16 Jan 2013 20:06:00 +0000

CASTRO VERDE:

Toponimia histórica e proposta de reparación da forma gráfica do seu topónimo oficial.

Por

Ricardo Polín

Filólogo e escritor

Doutor en Língua e Literatura

Profesor de Didáctica da Lingua e Literatura no Campus de Lugo da Universidade de Santiago

e de Lengua e Literatura Galega na ensinanza media

Experto no Camiño Primitivo de Santiago, primeira ruta xacobea

Socio da Asociación de Amigos do Patrimonio de Castroverde

a) Introdución: Importancia simbólica e cultural da toponimia.

A propósito das solucións actuais para designar as cousas, Hélder Pacheco comentaba que “Os nomes modernos, sem a impregnação das vivências pessoais, são arremedos dos de outrora”, herdos de formas populares que dependían dos hábitos e das profesións. Eis por qué a toponimia adquire tal relevancia para as máis variadas áreas e disciplinas, principiando pola lingüística e seguindo pola historia, a xeografía, a xeoloxía ou a botánica, con particular afectación no que atinxe ao patrimonio cultural dos pobos, ás súas raiceiras arqueolóxicas ou á museoloxía.

Aínda como estudo da orixe lingüística ou histórica dos nomes de lugares, habitados ou non, e simplesmente como a maneira de designar localidades polos seus nomes, a toponimia é un saber cultivado de xeito contemporáneo (mesmo en Portugal é desenvolvido por J. Leite de Vasconçellos sobre todo a partir dos inicios do século XX), converténdose nun instrumento fundamental para o rexistro monográfico da historia dos diversos modelos de asentamento e mesmo da biografía dos seus moradores.

É por isto que Henrique Braz (1985, p. 247) deduce que o modo como son indicados e coñecidos os diversos lugares dunha rexión non é indiferente para a Historia e tampouco se pode considerar como o resultado da casualidade ou da vontade caprichosa, senón froito directo ou indirecto do acordo popular, pola necesidade de fixar especificamente cada un dos sitios da terra mediante unha designación concreta que os distinga –ao igual que aos seres humanos se lles asigna nome propio para os diferenzar dos seus semellantes-, labor que se fai indispensábel na procura de eficacia nas relacións sociais e económicas.

O estudo e o respecto aos nomes locais non é só curioso polos enigmas e problemas que leva implícitos, polas hipóteses e conxecturas a que se presta, senón principalmente polos elementos que fornece á historia e á política do medio no que se exerce, polas achegas que pode carrexar para a reconstitución dunha época remota da vida dun pobo, toda vez que os moradores nomeaban as cousas e os sitios, deixando que a tradición fixese o resto.

Mais tampouco se debe esquecer a politización a que adoito son sometidos os nomes tradicionais, a artificiosidade introducida por vía oficial, preteríndose os intereses populares e os seus usos, de modo tal que as designacións populares son as primeiras en seren substituídas por antropónimos que responden ao “gosto” e intereses dos gobernantes, ocultando que a toponimia se apresenta como de vital importancia para o coñecemento da historia local, tamén rexistrada en crónicas e romances, camiños, lendas e costumes, de aí a necesidade de promover a elaboración de inventarios de topónimos vivos e dos que xa entraron en desuso ou están en vías de elo, mesmo dos que foron substituídos, indagando nas razóns da súa mudanza ou esquecemento, contribuíndo de paso ao coñecemento da historia local do país, do seu pasado e identidade, saberes que adoitan continuar na memoria das persoas que os atesouran por herdanza dos seus anciáns, mais que agora teñen dificultades para os trasladar ás novas xeracións nun momento histórico en que os testemuños materiais e intanxíbeis se apagan a grande velocidade debido ao despoboamento ou á acelerada expansión urbana, á uniformización descaracterizadora da idiosincrasia local, onde os topónimos garanten en parte a identidade do lugar.

b) O topónimo CASTRO VERDE: fundamentos históricos, filolóxicos e documentais. Proposta de restauración gráfica da súa forma oficial.

Nome relevante ao coincidir con un topónimo maior pertencente ao ámbito xeográfico galego e de outras partes do globo. Adopta a forma de topónimo composto que se ordena alfabeticamente como se de unha palabra soa se tratase.

Algunhas dúbidas e vacilacións sobre a súa grafía correcta poden ter a súa orixe no feito non seren estudados de modo específico, por descoñecemento da súa etimoloxía ou da súa documentación antiga. Trátaríase, pois, dun topónimo composto de máis de un elemento e nas circunstancias actuais resulta fundamental para os galegos recoñecermos as formas e significados dos seus compoñentes, bastante desvirtuados ao se escreberen apegados, impedindo identificar con clareza suficiente as formas plenas na escrita, feito que actuaría en beneficio de unha maior facilidade para identificar as dúas unidades lingüísticas e unha maior fidelidade á tradición gráfica e documental alusiva a este topónimo na historiografía galega previa á súa contaminación escrita derivada de procesos de hibridación e interferencia ben coñecidos por todos.

Semella obvio que a existencia de dous acentos principais non debera ser criterio suficientemente válido para xuntar estes dous elementos ou unidades morfolóxicas integrantes do topónimo, a non ser que se primase a tendencia castelá en detrimento da nosa tradición gráfica anterior ao impacto evidente dos usos notariais dos escribas aleccionados atendendo a postulados alleos á herdanza escrita no país.

En consecuencia, estamos diante dunha forma toponímica formado por dous constituíntes comúns e identificábeis, sen variantes dialectais, concertados en xénero e número, onde non existen elementos irrecoñecíbeis nen soldados por vogais idénticas ou fenómenos consonánticos deste teor, sen mudanza profunda no vogalismo átono nen castelanización que impida a súa interpretación.

Por razóns de prestixio e identidade histórica nun concello de gran aboengo señorial na Idade Media e mesmo en etapas posteriores, coidamos que cómpre excluír solucións vulgares, preferindo a norma culta consoante coa tradición documental galega previa a dita deriva, ou sexa, a potenciación da forma plena na escrita sobre a reducida ou aglutinada, mesmo habilitando un tempo transitorio de convivencia que permita a divulgación e recoñecemento da solución máis plenamente histórica, remitindo á norma xeral, utilizaríamos maiúsculas iniciais en ambos compoñentes do nome propio do municipio.

No caso de tratados que son obra de filólogos e historiadores portugueses, este topónimo remóntase ao étimo CASTRUM VETERIS ‘castelo ou castro antigo, veterano, recinto militar moi vello ou abandonado polos seus ocupantes’, remitíndose de camiño ao lat. CASTRA ‘campamento militar’, hipótese acrecentada por solventes prospeccións arqueolóxicas que remontan a trama urbana do Castro Verde portugués e o seu tecido viario á presenza de un antigo campamento romano, por extensión e latinización da forma CASTRUM, inmortalizando a historia local na Idade Antiga, segundo aparece na simboloxía fundamental do brasón da vila portuguesa e tamén da galega: un castelo verde identificado coa propia populación, co castro máis antigo, o recinto histórico que conformou o xentilicio “castrense”, a divisa señorial á que curiosamente acompaña tamén a cruz de Santiago referida á importante encomenda dos cabaleiros desta orde militar da que o Castro Verde portugués foi parte integrante, como o Castro Verde galego o foi da vía primitiva a Compostela, na que ocupou unha posición estratéxica e do que atesoura centros hospitalarios de referencia na cultura xacobea.

Malia o ditame da Comisión de Toponimia da Xunta de Galicia do 28 de marzo de 1980, coidamos que agora chegou o momento de lembrar os antecedentes históricos deste topónimo maior, tanto na súa estrutura lingüística e significación ou translación semántica, canto na súa expresión gráfica e fundamentos etimolóxicos, non sendo o único caso no que opinamos que o nomenclátor oficial vulnera o respecto debido aos testemuños documentais antigos no que atinxe á toponimia castroverdense en territorio galego, segundo ocorre, por exemplo, co fitónimo da parroquia de A Meda, contravindo a reiterada presenza de Ameda (suf. –eda ‘abundancia’, neste caso ‘terra de amieiros’) en documentos dos anos 998 e 1032 (Ameneta) ou de 787, 1130, 1172, 1179, 1185 e 1189 (Ameneda), sendo aínda máis clarividente a referencia á “ecclesia Sancti Jacobi de Ameneda” (agora transcrito como “igrexa de Santiago de A Meda”, confundida co lat. META ‘meda’) ao citala como posesión do mosteiro de Vilafrío (vid. BCML IX, p. 3133, nº 199b).

Deturpacións semellanes estarían a afectar á toponimia castroverdense de San Paio de Arcos -adoito representada como “Sampaio”, mesmo suplantando o primitivo nome persoal do lugar por medio do haxiónimo alusivo ao mártir tudense Sanctus Pelagius (ano 925)-, deturpación semellante á que reduce popularmente o topónimo de San Miguel do Camiño –común “San Miguel” no canto de “Camiño”, ao paso da vía primitiva a Compostela por estas verdes e nobres terras-, á forma Vilafrío (aparente discordancia gramatical que agocha un orixinario Vilarfrío, documentado inicialmente como Villarfrigidum (1130), logo Villar frigido (1172) ou Villarfriu (1162) e, por suposto, ao nome da freguesía máis extensa do municipio: MONTE CUBEIRO –sen a moderna aglutinación oficial Montecubeiro– que aínda se fai constar na relación de parroquias castroverdenses efectuada por Manuel Amor Meilán (Geografía del Reino de Galicia, vol VIII, tom. 1º, Ediciones Gallegas S. A., La Coruña, 1980, pp. 235, 239) e outras citas documentais, como única denominación relativa á antiga xurisdición de Monte Cubeiro ou do Monte Cuperio (Cubarium Montem o ano 572, Montem Cuparii en 1120 ou Monte Cubarioen 1225, con probábel alusión á presenza abundante de mámoas ou “cubas” de sepulturas en dito monte, maiormente nas Medorras do lugar de Santo Adrao ou nas minas do Campo de Eiladrán, ao pé do Pradairo -en todo caso, forma desglosada que aínda perdura nos escritos de López Ferreiro.

No relativo ao topónimo maior do fermoso municipio lucense, a principal referencia documental de carácter antigo semella figurar na colección diplomática de Oseira (vid. M. Romaní Martínez, 1989, nº 180), escrito Castrum Viride (cf. tamén Sánchez Belda, Luis: Documentos reales de la Edad Media referentes a Galicia, nº 514).

É así que o 12 de maio de 1218, Afonso IX dóalle a dona Tareixa Yáñez a vila reguenga de Formigueiros en terra de Alba de Búbal (“Facta carta apud Castrum Viride in Bolanos, XII die madii Era Mª CCª Lª VIª”).

Deste sintagma bimembre farase reiterado fincapé nun novo estadio como Castro Viride en aparicións case coetáneas ao longo do século XIII: o 26 de maio de 1222 (Nomenclátor toponímico medieval da diócese de Lugo, nº 147), na Colección Diplomática de Cañizares (CDC); igualmente, o 22 de marzo de 1235 (NML 147), en xaneiro de 1236, en 1240 e 1253.

Cara finais do mencionado século, temos xa consolidada a forma moderna que pon nome a este municipio de rancia estirpe, de tal maneira que o 27 de xullo de 1277 aparece citado en escrito no que Gomez Gonçalvez vende a Tereysa Gomez varias herdades no concello veciño de Pol: “Feyta a carta martes, cinco dias por andar do mes de julio, era de mil et CCC et quinze anos. Eu Affonso Eanes notario publico del rey en Castro Verde, fuy presente et a rogo deste Gomez Gonçalvez o sobredito, fiz esta carta et pus en eia meu signo [Signum]” (Rey Caíña, José Ángel: Colección Diplomática del Monasterio de Sta. Mª de Ferreira de Pallares, nº 270; vid. M-A Rey Caíña, Universidad de Granada, 1982).

Temos xa, pois, a resolución plena dos dous compoñentes, tanto máis atendendo á fundamentada hipótese sobre a presenza en orixe dun nome persoal latino VIRIDIUS ou VIRDIUS que lle daría un carácter xentilicio ao topónimo (vid. Ares Vázquez, N., Lvcensia, nº 18, 1999, p. 43), remontando a súa raíz etimolóxica a un iniciático CASTRUM VIRIDII ou CASTRUM VIRDII asociado a un destacado dono deste recinto castrexo que recibiría o nome de VIRIDIUS ou VIRDIUS (vid.Solin, H. e Salomies, O.: Repertorium nominum gentilium et cognominum Latinorum; Hildesheim, Zürich – New York, 1988), postergando e anulando case completamente nas guías eclesiásticas a antiga denominación como Santiago de Vilariño ou Villarino, logo de que o 30 de xuño do ano 897, Afonso III restituíse á sé lucense a ecclesiam Sancti Iacobi de Villarino (vid. M. Risco, España Sagrada, XL, 388), nome atribuído ao pequeno burgo asentado aos pés do castro e fortaleza medieval (actual barrio d’ A Praza [do Rolo]), valiosos restos históricos que están nos alicerces da vila actual e capital do municipio, cuxo topónimo figura transcrito graficamente con forma aglutinada Castroverde fundamentalmente a medida que avanza a influencia e presión notarial castelá, así como a bibliografía de orixe española como é o caso do Diccionario Geográfico de Pascual Madoz (1850), o Catastro del Marqués de la Ensenada (1853) ou a Geografíade Amor Meilán (s. d.), por citar algúns exemplos xa dominados pola moderna deriva hispana, coa excepción do que podería entrar no ámbito xeral da vacilación en mostras ortográficas como a documentada en 1236 (Nomenclátor toponímico medieval, 146).

Outras achegas documentais do catorce e do quince podémolas encontrar, por exemplo, en documentos procedentes da basílica lucense (vid. Portela Silva, Mª José: Documentos da Catedral de Lugo. Século XIV, 2007, 2 vols. e Ibid. Século XV, 1998; col. Fontes para a historia de Galicia, Consello da Cultura Galega – Sección de Patrimonio Histórico), nomeadamente os correspondentes ao 12 de Abril de 1306 (Madrid, AHN, Cód. 416 B, fol. 36r), cando Arias Peres de Paramo lle vende ao cóengo Fernan Arias o casal da Lama en Villaeyriç e propiedades en Sayoane de Pena no casal de Saa (DCL 45), figurando como testemuña “Martin Peress clerigo, fillo de Pedro Miguelles que foi de Castro Verde“); un pergamiño de letra gótica cursiva en galego asinado o 12 de Febreiro de 1335 (Madrid, AHN, Carp. 1332 E/1), momento no que Aldara Rodrigues, filla de Gonçalvo Rodrigues de Recesende e de Maria Eanes, vende a Diego Fernandes de Neyra e á súa esposa Tareyia a terza parte da súa herdade en Sobrado, a montes e a fontes, así como dúas partes de unha casa en Recesende (DCL 322, onde constan entre as testemoyas“Lopo Aras de Furis et Vasco Rodrigues, morador en Castro Verde“) ou o pergamiño correspondente ao 1 de Marzo de 1386 (Madrid, AHN, Carp. 1332 G/10 bis) no que o Cabido de Lugo lle afora unha herdade a Fernan Peres, clérigo de Sant Çibrao de Reçessende (DCL 869), facéndose referencia a que se trata de “a nosa herdade de Reçesende que he da nosa mesa, que foy de Pero Boudon de Castro Verde, que he sub signo de San Çibrao de Reçesende”).

Porén, coa chegada do catrocentos, a forma desglosada do topónimo, fiel á estrutura morfolóxica e ortográfica orixinaria canto á raíz etimolóxica do mesmo e á súa constatación documental, aparece xa claramente desprazada en beneficio da solución aglutinada, aínda alternativa no século anterior.

A falta de potenciación do topónimo Castro Verde en favor da súa equivalencia moderna por aglutinación gráfica (presente en Zamora e Valladolid) é un feito que semella ir ligado a un proceso administrativo claramente centralista, tratándose dun caso no que dita opción oficial semella tan doada de corrixir como o é de restaurar a solución histórica, aínda máis tratándose dun topónimo singular no noso nomenclátor (aliás feita a excepción dunha homónima e pequena aldea ourensá de San Cibrao das Viñas), non tanto no que atinxe á súa reiterada presenza na antroponimia galega e nomeadamente na onomástica dos nosos apelidos.

Igualmente, coidamos que o descoñecemento da nosa tradición escrita mesmo desde o renacer político e cultural do século XIX, non debera ser tomado en conta como argumentación válida a esgrimir entrado xa o século XXI, onde non semella procedente considerar a ignorancia como criterio preponderante ou razón xustificada para non realizar as oportunas correccións no uso escrito do noso gran referente toponímico municipal e mesmo señorial ou comarcal a través de emblemáticas denominacións como “Señorío de Castro Verde”, “Condado de Castro Verde” ou “Terras de Castro Verde”. (Evidentemente, resulta difícil asumir a cobertura oficial da forma gráfica do topónimo Cabo Verde, por exemplo, mais non a histórica do noso Castro Verde, cousa que parece escasamente rigorosa ou equitativa).

A maior abondamento e como apoio desta análise diacrónica, a localidade zamorana de Castroverde de Campos, irmandada co concello homónimo galego, remonta igualmente as súas orixes toponímicas á forma latina Castro viridi, documentada de xeito temperán con data 7 de Xaneiro de 1201 no coñecido como Fuero de Castroverde, incluíndo coherentemente na súa versión romance a solución equivalente Castro verde, forma gráfica igualmente reiterada en documentación correspondente aos séculos XIII e XIV.

Así, no famoso Cronicón de Valladolid (1333-1539), podemos ler a seguinte noticia de data 11 de Xullo de 1456: “Murió Suero de Quiñones, fijo de Pedro de Quiñones en Berceal xj de julio, ó cerca de Castro Verdeen una pelea que ovo con Gutierre Quixada, do le mataron los peones año de mcccclvj” (ed. facsimilar, Valladolid, 1984).

Igualmente, na Colección diplomática Castroverde de Campos (Zamora, 1201-1334) -cartulario recollido por F. Pablo Fernández Alcalá nos anos noventa do século XX- publicada na revista Archivos Leoneses (1991), encontramos referencias a esta vila reguenga, entre outros, nos documentos nº 2, 4, 32, 33, 34 e 35. Resulta especialmente relevante o “fuero de población concedido por Alfonso IX de León a la villa de Castroverde de Campos y sus aldeas”, datado en León a 7 de Xaneiro de 1201, importante carta-puebla que reflicte no seu articulado até en 25 ocasións a referencia toponímica a Castro verde, única solución presente ao longo do escrito, sen a menor vacilación (vid. B., Castroverde, ff. 1r-18v e C., AHPZ, Pergaminos, c. 10, núm. 1): “facemos vos carta al conceio de Castro verde de bonos ffueros…” (introd.), “Clerigos de Castro verde que y morasen…” (art. 1), “vezinos de Castro verde non pechen omiçidium…” (art. 2), “Los cavalleros que en Castro verde morasen…” (art. 4), “Todos los vezinos de Castro verde rrespondan…” (art. 5), “Et las biudas de Castro verdenon dan al sseñor huesas.” (art. 7), “Et ssi alguno matare al vezino de Castro verde muera por ello…” (art. 8), “e non sea mays cogido en Castro verde…” (art. 9), “Si entre christianos o judios o moros moradores en Castro verdefuere algun escandalo…” (art. 20), “Todo ome que ffuere vezino en Castro verde o en sus aldeas…” (art. 22), “Si algun fiio de algo en Castro verde ffuere vezino…” (art. 23), “Todo ome que en Castro verde oviere casas…” (art. 27), “Aquel que en Castro verde ffuere vezino o en sus aldeas e oviere casas…” (art. 28), “En Castro verde nin en sus aldeas pelea, non cora…” (art. 30), “Si el vezino de Castro verde que cavallo e armas oviere…” (art. 35), “Todo vezino de Castro verde que casas propias ovier en la villa…” (art. 37), “Todo vezino de Castro verdenon sea vasallo de otro…” (art. 38), “El ssennor de Castro verde la su debda rrescibala en la villa…” (art. 39), “Todo vezino de Castro verde que ovier cavallo…” (art. 46), “Todo mercador que venier a Castro verdela terçia parte del portadgo…” (art. 47), “Daqui adelantre todas las querellas quese fecieren en Castro verde…” (art. 48), “vos otorgamos allos que ayades a Castro verde con todos sus terminos (…) con toda vuestra generaçion de Castro verde (…) a vos el conceio de Castro verde e atodos los que aqui morar vinieren (…)” (colof.).

No que atinxe á carta de concordias entre o bispo de León e o concello de Castro Verde de Campos, tirada da mesma colección diplomática, na contenda que sostiñan en relación cos seus respeitivos dereitos sobre os moradores de Villafrontín (13 de Marzo de 1259; A., ACL, núm. 1535 e B., Castroverde, f. 24r-v), constátase unanimemente a forma Castro verde en todos os rexistros (“llievenlas a Castro verde”, “los de Castro verdeffagan della asi como fezieren”, “entre sacador nin cogedor de Castro verde“, “el conçeio de Castro verde“, “sea de Castro verde o de su alffoz”, etc.).

Na carta do rei Alfonso XI asinada en Valladolid a 16 de Febreiro de 1332, que pon fin aos agravios cometidos polo meiriño real, mandando que se faga emenda dos danos, en razón do privilexio posuído por esta vila desde tempos pasados (B., Castroverde, f. 37r-v), reitérase univocamente o topónimo Castro verde na súa histórica forma ortográfica (“la dicha villa de Castro verde“, “alcaldes de Castro verde“, etc.).

Outro tanto sucede co privilexio outorgado por Alfonso onceno cara 1334, segundo o cal lles concede a vila de Castro Verde a don Juan Núñez e a súa dona, ordenando ao concello que os reciba como señores da vila e que lles faga preito e homenaxe (B., Castroverde, f. 42r), con rexistros unánimes a favor da forma desglosada do topónimo(“conçeio de Castro verde de Canpos”, “villa de Castro verde“, “lugar de Castro verde“, etc.). Xa con data 7 de Outubro do mesmo ano, estes mesmos personaxes, señores de Biscaia, prometen mediante carta asinada en Lerma, conservar todos os privilexios do concello de Castro Verde (B., Castroverde, f. 34v), aludindo aos “omes bonos de Castro verde de Canpos, mios vasallos” e posteriormente, en privilexio sen data, perdoan ao concello todas as accións puníbeis da xustiza que puideran ir contra el (B., Castroverde, f. 36v), citándose expresamente o “conçeio de Castro verde de Canpos” ou “la villa e la alcazare de Castro verde“.

Malia a obsesiva reiteración oficial da forma aglutinada na etapa contemporánea, unha simple ollada a algunhas copias manuscritas do padrón municipal, follas catastrais ou estatísticas tomadas de xeito espontáneo durante as últimas décadas, aínda mostran ben ás claras a tendencia natural de moitas das nosas xentes a trascreber este topónimo galego coa forma gráfica autónoma en cada un dos seus dous compoñentes, sen facer casamento de ambos, senón simple acompañamento, como é o caso que reproducimos parcialmente a seguir:

En todo caso, a restau ración gráfica do topó nimo oficial para este muni cipio galego toma especial significación logo do protocolo oficial de irmandamento co seu homónimo portugués (Cámara Municipal de Castro Verde) no Baixo Alentexo, distrito de Beja, que comprende unha área de 567 quilómetros cadrados e cinco freguesías nas que viven preto de 7.800 habitantes, compartindo entre ambos grandes afinidades históricas, culturais e socio-económicas onde as irmandades lingüísticas a través do tronco galego-portugués tampouco parecen ser cuestión menor desde o momento en que ambos comparten referentes documentais ben evidentes, mesmo tamén extensíbeis ao caso da forma medieval en municipios españois cos que comparten topónimos, sexa o zamorano de Castroverde de Campos ou o vallisoletano de Castroverde de Cerrato, por máis que estes dous adopten criterios gráficos diverxentes a contemplar no ámbito concreto da lingua castelá.

En San Tomé do Val de Lourenzá, primavera de 2012.

Apéndice protocolario de irmandamento.-

https://amigosdopatrimoniodecastroverde.gal/2007/09/14/especial-amigos-do-patrimonio-de-castroverde-sobre-o-irmandamento-entre-os-castroverdes-celebrado-os-dias-24-25-e-26-de-agosto-pasado/

___________________________________

Currículum do autor:

É profesor universitario de Didáctica da Lingua e a Literatura no Campus de Lugo da Universidade de Santiago e de Lingua e Literatura Galega na ensinanza media. Autor de numerosos estudios de historia da literatura galega, crítica textual e edición de textos antigos, está especializado en lírica baixomedieval galego-portuguesa e é experto no Camiño Primitivo de Santiago, primeira ruta xacobea por Lugo capital.

Obras realizadas

Recibiu o premio extraordinario de doutorado por O derradeiro século da lírica medieval galego-portuguesa (Madrid, 1954, cinco volumes), o Premio da Crítica de Galicia por Cancioneiro galego-castelán. Corpus lírico da Decadencia (1350-1450) (Edicións do Castro, 1997), o Premio Literario Ánxel Fole por A poesía de Codeseira (Lugo, 1997) e o Premio do Ministerio de Educación e Cultura á edición por A muller tradicional (Xerais, Vigo, 1996). Ademais, é o autor de O costumismo decimonónico galego (Madrid, 1989), A víspora de San Xoán en Montecubeiro e outros poema galegos (Lugo, 1992), A poesía lírica galego-castelá (1350-1450) (Universidade de Santiago, 1994), As cantigas mariñas no país de Breogán (O Castro, 2000), Homes do país (Xerais, Vigo, 2000), A primeira luzada. Obras completas de Francisco de Fientosa (edición, estudio e notas) (Edicións do Castro, 2003), Folla bricia. Poesía galega completa de Xosé Crecente Vega. Edición crítica e estudio (Xunta de Galicia, 2003) e Camiño a Lugo. Guía histórica e cartográfica do Camiño Primitivo de Santiago na urbe e señorío lucenses (Ed. A Nosa Terra, 2004).

Outros datos de interese

Ten unha extensa obra dispersa en revistas especializadas, tanto de historia e filoloxía medieval, decimonónica ou contemporánea, importantes achegamentos á poesía chairega de autores falecidos ou esquecidos e abundante obra inédita a punto de entrar no prelo.

XXXV ROMAXE EN CASTROVERDE

Amigos do Patrimonio de Castroverde — Wed, 18 Jul 2012 17:56:00 +0000

Reflexións preparatorias

Seguimos facendo Camiño

Seguimos, seguimos e sigamos, facendo Camiño, a imitación do Miño, noso modelo exemplar, que por algo, alguén, tivo a feliz idea de comezar, coma o Miño, da Irimia no seu Pedregal. ¡XXXV, trinta e cinco anos, trinta e cinco pasos, trinta e cinco pegadas, pero aínda faltan máis! Daquela, coma o Miño, somos criaturas a medio criar. ¡Sigamos, pois, que é moito o que nos queda por andar, moito o que temos que ensinar, o que temos sen regar!

¿Qué nos ladran os cans no Camiño? ¡Razón de máis para seguir, para abri-la vereda…, se á nosa Meca, á nosa meta, queremos chegar! Camiñante, non hai camiño: ¡Faise ao andar! Daquela, andemos, andemos con soltura e con decisión, que niso temos a quen imitar, e imitando, imitarannos, como fixeron aqueles doce…, aqueles doce menos un, pois traidores tampouco faltarán!

¡Xa; e desde que chegue o Miño á fronteira de Portugal? Para comezar, non hai fronteiras, que todo é dos fillos de Adán; e de chegados á final, as augas seguirán vivas, máis salgadas aínda; de chegados á mar o noso camiño seguirá vivo, marcando estelas, trazando rutas…, para quen nos queira imitar!

As nosas vidas son os ríos… ¡Que si, Xurxo Manrique, que xa o sabíamos, pero fixeches ben lembrándonolo, pois, por veces, detémonos, outeando horizontes de grandezas, de riquezas, de apropiacións indebidas…! ¡Espellismos, bastos espellismos, miserias humanas, miopía…, tendo aló adiante, á fronte, no sitio das trinta moedas o tesouro inmarcescible da gloria eterna, testada co sangue de Cristo nada menos!

Ide e predicade o Evanxeo… ¡Non te pases, rapaz/rapaza, que iso incúmbelles aos apóstolos! ¿E ti qué es senón un apóstolo, o enésimo, un seguidor, un beneficiado da Boa Nova, pero tan egoísta que nin transmites o recibido; sequera ben nolo dixo a nosa Enriqueta, e iso que a tiñan por descrida: “Moito recibimos, así que temos a obriga de deixalo en herdanza, pero, mellorado, que tamén o fixeron os nosos predecesores!”. O Mestre dixo que El era o Camiño, a Verdade, e a Vida; daquela, con tal guía, ¿qué facemos aquí abaixo, parados, atendéndolles a eses cans que nos ladran? E xa que o Miño, noso padriño, vai parar ao mar, escoitemos ao capitán da nao, que a tal momento estanos ordenando desde a ponte vital: ¡Avante toda!

A Veiga do Olmo, un bo lugar para renacer

¡Un bo lugar para renacer, tanto en cristián coma en galego, non si señores teólogos?

“Mandou Deus que a terra xermolase herba verde, plantas coa súa semente e árbores que desen froitos, cada unha coa súa semente conforme á súa especie. E así foi. A terra xermolou herba verde, plantas coa súa semente, árbores que daban froito, cada unha coa súa semente. E viu Deus que estaba ben. E así completouse o terceiro día”. (Xénesis 1, 11-13). Despois veu o pecado, e tras do pecado o diluvio, etc., etc., ¡pero o Castrum do Vallis Viridis salvouse, e os de Castroverde replantamos un olmo, un ulmus minor, deses que requiren un chan fresco e fondo, para mostrarlle ao Creador dúas cousas: o agradecidos que lle estamos pola súa Creación, e tamén polo feito cordial de salvarnos do diluvio universal, que así, nosoutros, por tan singular privilexio, seguimos tendo en herdo un cacho inalterable e inalterado daquel Paraíso Universal. ¡Deo grátias!

O lema da XIX Romaxe (no Rosario, Vilar de Donas, A Ulloa), foi: “Polo camiño verde”. Nisto estamos, que polo Camiño Verde seguimos, aquí chamado “Primitivo”, porque o é, porque arranca de tempos remotos. E no de verde, xa o comprobarán por si mesmos os asistentes á Romaxe do próximo setembro. ¿É ou non é Castroverde?

Iso nos propoñemos: ¡Renacer! ¡Volver a nacer! Volvernos nenos…, ¡pero co sabido, sabido! Daquela será cousa de bautizarnos de novo, outra vez, que auga temos, e cotra para lavar…, algunha! “Deixade que os nenos se acheguen a min; non llelo privedes, porque dos que son coma eles é o Reino de Deus. Asegúrovos que aquel que non reciba coma un neno o Reino de Deus non entrará nel” (Lucas, 18, 15-17). Xa que nos puxemos de camiño aló arriba, no Pedregal de Irimia, sigamos, baixemos, acollámonos ao Primitivo, á Igrexa Primitiva, sinxela, fervorosa, valente, disposta ao martirio se preciso fose. Dixo o propio Xesús: “Dádelle ao César o que é do César”. Daquela o boato, as presuncións, as vaidades, son do César, ¡e hai tantas e tan mal adxudicadas! Por iso, algúns, queremos renacer, tornar ao bo camiño.

¡Do Pedregal á Veiga do Olmo todo é Miño, todo é noso!

O pecado está neses eucaliptos do fondo, que por algo lles dan as costas esas beatas da fotografía. A virtude está nas rochas da morena do glaciar, do glaciar de Irimia, nacemento do Miño, nacemento das nosas Romaxes. Estas son as pedras grandes, aquelas coas que non puideron as meigas da Serra de Meira cando as tiveron que utilizar para defenderse dos cistercienses, que seica as querían pasar pola pedra…, iso, antes de pasalas polo altar! Un problema: ¡as meigas querían casar, e os frades, cos seus votos, cos seus hábitos…, o eterno dilema da carne!

Aló van TRINTA E CATRO ROMAXES, que se di pronto! Para o ano próximo a XXXV, e tócanos esta honra aos de Castroverde: ¡a ver cómo nos portamos!

Por estas romaxes desfilou a honra e maila prez da nosa Gallaecia: sabios e santos, teólogos e discípulos, mozos e vellos…, que honraron a Deus coa sinxeleza e coa verdade, dous atributos escasos, pero non nestas celebracións, e por ende, na nosa terra! ¡Qui te de paradísi fonte manáre fecit, et in quátuor flumínibus totam terram rigáre praecépit!

Para comezar, eu xa recollín unha pedra desas da Serra de Meira para levala comigo á Veiga do Olmo e presentala nese día, como ofrenda. ¿Que por qué e para qué? ¡Moi sinxelo: Para facerlle un exvoto ao río Chamoso, ao Flammoso, que é ese fillo do Miño ao que debemos que o noso Castro sexa o máis Verde de toda a cunca! Con isto heille pedir que conserve verde o meu país, pero só o país, sen prexuízo de que madure, cal trigo flamexante, aquel que o precise, se é que quedan almas verdes!

Xosé María Gómez Vilabella

Artígo de Xosé Mª G. Vilabella sobre a XXXV Romaxe Irimiega a celebrar o 8 de Setembro

Amigos do Patrimonio de Castroverde — Thu, 21 Jun 2012 18:48:00 +0000

O TREN QUE PUDO TER CASTROVERDE

Amigos do Patrimonio de Castroverde — Mon, 18 Jun 2012 08:58:00 +0000

O tren Lugo-Ribadeo, catro vías de papel

As dúas ideas iniciais de trazado duplicáronse, pero non prosperaron

Xosé María Palacios

Vilalba / LA VOZ 18 de marzo de 2012 05:00

4 votos

Houbo un tren que circulou por vías de papel, funcionou con locomotoras movidas por soños colectivos, e descarrilou antes de transportar algo máis que expectativas sociais e económicas trazadas por quen desexaban velo circular. O tren Lugo-Ribadeo pasou das vías descritas sobre o papel á vía morta dos proxectos abandonados, aínda que deixou un rastro no que as polémicas sobre o seu trazado e os argumentos duns e outros para defender a súa proposta colócano entre os principais soños incumpridos do norte de Galicia.

Algo máis de medio século, entre a segunda metade do XIX e a primeira do XX, durou ese soño, que en boa parte da súa existencia conviviu coa indefinición do seu trazado e cos argumentos defendidos polos partidarios da opción central (Lugo-Vilalba-Mondoñedo-Ribadeo) e os da opción oriental (Lugo-Meira-Ribadeo). Con todo, houbo un momento, a mediados dos anos vinte do século pasado, no que as ilusións e as disputas eleváronse ao cadrado, pois as dúas opcións básicas convertéronse en catro.

A posibilidade de deseñar un tren por Mondoñedo dobrouse en dúas rutas, igual que a teoría de achegalo a Vilaodriz, entón municipio e hoxe parroquia integrada na Pontenova tras a fusión de ambos os concellos, para unilo co ferrocarril mineiro que enlazaba con Ribadeo desde uns 20 anos antes.

A prensa de Vilalba ou Mondoñedo ocupouse con ardor e amplitude dun asunto que incluso mereceu a atención de sociedades de emigrantes en América, implicados na defensa dun trazado que discorrese polos seus municipios de procedencia. Avanzado 1926, o semanario mindoniense Renovación recollía catro trazados diferentes.

A OPCIÓN MÁIS LONGA

Lugo-Vilalba-Mondoñedo-Ribadeo: máis de 120 quilómetros. Era o trazado máis longo, pero interesaba incluso en Viveiro. Cando o citado semanario, en outubro de 1926, publicou as achegas económicas que estaban dispostos a realizar os concellos por onde discorrería o trazado, recolleu que o viveirense contribuiría cun millón de pesetas se se crease unha ligazón desde Vilalba. As doutros concellos tampouco parecían desdeñables: o de Vilalba, millón e medio de pesetas se o ferrocarril se achegase á vila, 750.000 para o ramal a Viveiro ou a suma de ambas as cifras se o tren pasase afastado do centro urbano; o de Abadín poría 200.000 pesetas en metálico; o de Lourenzá 20.000 por cada quilómetro de vía que cruzase o municipio; o de Mondoñedo, millón e medio… Ese mesmo semanario tamén chega a atribuírlle unha lonxitude algo menor, 102 quilómetros.

A solución directa

Lugo-Castro-Abadín-Mondoñedo-Ribadeo: 102 quilómetros. Renovación definía como «solución directa» a de Lugo a Abadín por Castro para baixar logo a Mondoñedo. Tanto este trazado como o anterior confluirían en Barreiros co ferrocarril que circularía pola costa. Con todo, nesta segunda opción por Mondoñedo tamén se expuña que discorrese polo interior de Barreiros e de Ribadeo para enlazar co da costa ou co tren mineiro.

Alternativa directa

Lugo-Castro-Aldurfe-Riotorto-Ribadeo: 104. Esta opción iría de Lugo a Castro e logo avanzaría en sentido nordeste ata chegar a municipio de Riotorto, de onde seguiría a Vilaodriz para enlazar co tren mineiro.

Solución Meira

Lugo-Castroverde-Santa Eulalia de Piquín-Vilaodriz-Ribadeo: 114. A alternativa que recibe o nome desa vila presenta un detalle curioso: o trazado non discorrería pola localidade senón polo leste, a varios quilómetros, tras saír de Lugo dirixíndose cara ao leste da capital provincial. Igualmente recollíase a unión co tren mineiro, que aínda que se ideou para dar saída ao mineral de ferro de Vilaodriz polo porto de Ribadeo e inaugurouse en 1905, acabou sendo un tren mixto de mercancías e de pasaxeiros.

Expectativas

Un tren con impulso. No semanario mindoniense Xustiza, que tamén dedicou ampla cobertura ao proxecto, escribíase en 1925 que o tren, en realidade un ferrocarril galego que iría de Marín a Ribadeo por Lugo, sería «a arteria ampla e chea de vida» que daría ao territorio «o sangue vivificadora dun resurgimiento inesperado».

Castroverde y sus hijos predilectos

Amigos do Patrimonio de Castroverde — Sat, 07 Apr 2012 10:25:00 +0000

por Flora Abraira

Yo que soy una chica deportista, recuerdo que se me quedó cara de tonta en aquella carrera que me ganó en la línea de meta otra atleta que se había escaqueado y que yo no había visto en toda la prueba. (Pasado el tiempo supimos que había permanecido escondida tras un seto esperando el final mientras las demás nos lo currábamos. Da igual, ella estaba fresca y yo cansada por el esfuerzo. Me superó en el sprint final. Aunque había permanecido missing, una campaña publicitaria puso a esta aprovechada en el candelero del famoseo. A las demás corredoras nos gratificaron con la “medalla” de nuestra constancia, el consuelo de los tontos de capirote).

A este propósito y con el complejo que se me quedó, no acierto a entender bien los criterios que maneja el Ayuntamiento de Castroverde y su alcaldía para escoger a sus hijos predilectos. Por más que mi entrenadora se esforzó en explicarme la diferencia entre un paracaidista y una vida ejemplar entregada de manera solidaria al servicio de su pueblo. (Y mira que tengo predilección por la gente que comprometió su talento en favor de sus vecinos, por los emigrantes que nunca olvidaron sus raíces y levantaron escuelas y hospitales en su tierra o que donaron sus obras y protegieron su cultura). ¡Cachis, que torpe estoy!

Aun así, puestos a escoger, sigo pensando que a estas horas nuestros viejos y nuestros muertos también deben tener cara de tontos porque alguien se les ha colado justo en la línea de meta, delante de la puerta de su casa. Claro, quién va a dirigir una campaña mediática en favor de la educadora y luchadora republicana Enriqueta Otero que puso escuela en A Pumarega y fundó “O Fungueiriño” e hizo una casa estrambótica en Miranda con sus propias manos; quién va a apadrinar al sacerdote don Rogelio Reigosa atropellado en una de nuestras carreteras luego de haber quemado la vista en docenas de pergaminos haciendo memoria de su localidad; o de aquel regidor de Castroverde llamado Miguel García Teijeiro que redactó el primer manual con su historia y que sirvió para que los alumnos alemanes aprendiesen castellano; o del ministro progresista Manuel Cordeiro; o de los mártires de Montecubeiro que pagaron con sus vidas la osadía de intentar conquistar la libertad; y de los músicos de nuestras bandas populares que traspasaron montañas a pie con sus atraqueles a la espalda; o del noble Fernando de Castro y el obispo Diego Osorio impulsores de Vilabade; o de los escritores Alonso López Pallín o Luís González “Cando”, y tantas otras almas sostén de esta ilustre plaza desde la noche de los tiempos. Ahora comprendo: ellos ya no tienen abuela que los declare predilectos. Y mira que han dejado huella en su largo camino…

Claro, no parece prudente hablar de los personajes vivos, porque son hijos y discretos, y se merecen un respeto, no vaya a ser que si los identificamos por sus grandes merecimientos en beneficio de Castroverde se les vaya a caer otro paracaidista encima que descalabre sus sueños. Por cierto, le doy vueltas en mi cabecita loca al tema de los paracaidistas que aterrizan en la meta sin sufrir la carrera y se me ocurre preguntarle a mi entrenadora si a mis propios vecinos labradores no se les habrá colado algún predilecto también a última hora. Porque mira que se lo han trabajado y que han apechugado inviernos al paso lento del arado. Ella me contesta incrédula que esas personas vulgares, antes de ser “pre-dilectas”, deben procurar ser simplemente “dilectas”. Me confunde con sus respuestas.

Recuerdo que hace años una mente preclara lamentaba que estas fértiles herdades hubiesen sido enajenadas por manos impiadosas y desconsideradas, que recayesen en mandatarios que acabaron transformando en moradas villanas las tierras que en otra edad cobijaron gentes de reconocido lustre.

Ahora, leo en el periódico que los tres grupos políticos de la corporación castroverdense han dicho amén a la propuesta del alcalde sobre lo del hijo “pródigo”, perdón, quise decir “predilecto”. Vaya, vaya. Veo que ya se han olvidado de consultar estas cositas a la sociedad civil que los mantiene y al mundo cultural que calla pero que no otorga. Mi entrenadora me dice que también a los políticos se las meten dobladas y que están en las berzas. Yo creo que más bien es al contrario. -¡Vaya tropa!, exclamaría el Conde de Romanones.