Colaboracións Archives - Asociación de Amigos do Patrimonio de Castroverde https://amigosdopatrimoniodecastroverde.gal/category/colaboracions/ Foro de divulgación e defensa do Patrimonio cultural, de natureza, artístico, monumental, e das tradicións populares do CONCELLO de CASTROVERDE (LUGO) Tue, 05 Aug 2014 15:35:34 +0000 gl-ES hourly 1 https://amigosdopatrimoniodecastroverde.gal/wp-content/uploads/sites/19/2006/12/logoamipatri2-150x114.jpg Colaboracións Archives - Asociación de Amigos do Patrimonio de Castroverde https://amigosdopatrimoniodecastroverde.gal/category/colaboracions/ 32 32 73243947 PORTOMARÍN https://amigosdopatrimoniodecastroverde.gal/2014/04/27/portomarin/ https://amigosdopatrimoniodecastroverde.gal/2014/04/27/portomarin/#respond Sun, 27 Apr 2014 20:15:00 +0000 http://cafedixital.com/aapc/2014/04/27/portomarin/ Continue Reading →]]>

Por
Lidia Aurora López
Socia da Asociación Amigos do Patrimonio de Castroverde

Localidade situada no Sur da provincia de Lugo. Está integrada na comarca de Lugo que comprende tamén os concellos de Guntín, O Corgo, Castroverde, Rábade, Outeiro de Rei , Friol e Lugo.

O vello Seixón, onde naceu a nosa socia Lidia Aurora López,
autora da reportaxe.
Autor da fografía: José López López (Pepe Pereira) 

A Vila de Portomarín está mirando ao  Miño na  marxe dereita da súa conca media, limita ó norte con Guntín, polo oeste queda Monterroso, ó sur Taboada e polo leste Páramo e Paradela. A superficie do concello son 114,6 quilómetros cadrados que se dividen en 20 parroquias. A capital municipal dista 26 Km. de Lugo e 103 Km. de Santiago de Compostela.

Praza da Vila e Igrexa de S. Xoán

Portomarín, antiga Pons Minea do itinerario do Códice Calixtino ten unha curiosa e longa historia vinculada a súa localización no Camiño Francés da ruta Xacobea e a Encomenda de San Xoán alí instalada. De época romana parece ser a primeira ponte de Portomarín (S. II), que sería aproveitada na idade media polos peregrinos no seu camiño a Santiago. Esta primitiva construción foi destruída por Dona Urraca sobre o ano 1112  nas súas  loitas co seu home Afonso o Batallador. A súa reconstrución figura citada no Códice Calixtino como obra  de Pedro Peregrino no ano 1120. Esta ponte  segue prestando servizo a peregrinos e habitantes da vila ata que  o 8 de febreiro de 1895 derrúbase o arco central e posteriormente outros, de maneira que no momento do asolagamento só queda  un arco no medio do río e o arco de estribo no barrio de San Xoán. Portomarín eran dous barrios, San Xoán e San Pedro, separados polo Miño e unidos ata este momento pola ponte medieval. Unha vez inutilizada esta e, pese ó uso de barcas  para pasar a xente e outros usos agrícolas e de paso de mercadorías, o desenvolvemento da vila freouse e, non foi ata 1930 que se construíu unha nova ponte. Por estas mesmas datas construíuse cerca de Lugo, en Ombreiro, a ponte sobre o Miño nesa parroquia do concello de Lugo.

O vello Portomarín situado a carón do Miño foi durante todo o medievo un lugar moi destacado da ruta xacobea é por tanto un pobo que naceu ó abeiro do Camiño de Santiago coa clara linearidade dos pobos medievais  imposta pola función de tránsito cara Santiago. Vilas deste tipo son frecuentes ao logo do camiño, como Sarria na provincia de Lugo e Castrogeriz en terras de Castela.A encomenda militar de San Xoán de Xerusalén exerceu o seu señorío velando pola seguridade dos peregrinos. O 8 de febreiro de 1946 a Vila foi declarada Conxunto Histórico Artístico.

O val do Miño ocupa o extremo oriental e cunha dirección xeral norte-sur ofrece unha paisaxe lixeiramente ondulada salpicado por relevos residuais como o monte  Castrillón ou o monte Gándaras de Cebres. Estes relevos descenden lixeiramente cara o extremo occidental onde se encontra coas estribacións orientais da serra de Ligonde e os montes da Vacaloura, que constitúen a divisoria entre o Miño e o Ulla. Aquí nacen uns pequenos ríos e regatos que forman a rede hidrográfica do municipio que discorren cara o leste aportando o seu caudal ó Miño.

Este segundo tramo do Miño na provincia de Lugo que vai desde a súa unión co Neira ata o seu límite con Ourense ofrécenos unhas paisaxes fluviais singulares creadas pola natureza e a man do home. Resulta abraiante ver os socalcos e terrazas, ou muras como se chaman  por estas terras, flanqueando as empinadas ladeiras  do río embalsado onde se cultivan as viñas que producen os famosos caldos da zona que posteriormente e, por destilación tamén, nos regalan a súa coñecida augardente. Parece ser que debido ao encoro  dáse  nesta zona un microclima  similar ao Mediterráneo. Como dicía Otero Pedrayo, estas son as primeiras viñas das ribeiras do Miño, que continuarán deica Goián e Vila Nova de Cerveira pasando por Ourense e morren así perfumadas polas marusías atlánticas e son tamén as  de Portomarín as viñas máis próximas a Lugo.

Arco da escalinata e Capela da Dona Nosa das Nieves (sXII).Autor: Carlos Sieiro del Nido

O vello Portomarín entrou tamén  na lenda  das cidades asolagadas, que son entre outras Valverde en Cospeito e Antioquia na Limia.

A política hidráulica de finais da década de 1950 proxectou a construción dun gran encoro nas terras de Chantada. O Miño represado ía anegar viñedos, terras de cultivo e monte ao longo de máis de 50 quilómetros cara o norte. Portomarín  ía tamén desaparecer baixo das augas do Pai Miño e decidiuse crear un novo núcleo cun deseño firmado polos  arquitectos  Pons-Sorolla e  Manuel Moreno Lacasa que se situou no monte do Cristo, lugar próximo ao anterior.

Nos primeiros anos da década dos anos 50 Fenosa tiña unha concesión para o aproveitamento hidráulico das augas do Miño , construíndo dúas presas de 100 m. cada unha . As presas eran Peares e Belesar con esta planificación as  augas do Miño chegaban na súa “cola” ata o pobo de Portomarín sen asolagalo. Augas arriba do pobo estaba proxectada outra pequena presa de 35 m.. Todo isto figuraba no proxecto inicial, pero este modificouse eliminando a presa de 35 m e facendo a de Belesar de 135 m. Este feito cambiou para sempre a historia de Portomarín. En 1955 inaugurase a presa de   Peares, situada en Chantada. É nese momento cando se presenta  o novo plantexamento.

Por todo o municipio proliferan castros e medorras,  Castromaior, Castro da Virxe, Castrolázaro,Castro de Soengas,  que dan clara testemuña da súa importancia desde tempos moi antigos, pero o momento de maior esplendor coincide cos séculos X  ó XII, sendo Portomarín un dos lugares máis importantes do camiño unha vez  pasados os montes do Cebreiro. A partir deste momento a historia da vila  parece  estar ligada ó  Conde Gutierre e a Condesa  Ilduara, pais de San Rosendo.

A célebre torta de Portomarín

En 1126 construíuse o hospital chamado Domus Dei para atender os peregrinos  confiado a  Orden de Santiago e que en ausencia de esta pasou a Encomenda de San Xoán, a que tamén correspondía o burgo de Portomarín, o coidado da ponte  e o Camiño de Santiago. Esta  Orden estaba composta por laicos o que explicaría o aspecto de fortaleza que caracteriza a Igrexa de San Xoán construída  entre os sécalos XII e XIII.. Encomendadores e priores sucederanse ata mediados do século XIX.

A importancia histórica de Portomarín non encontrou continuidade nestes tempos, que o igual que noutros municipios da provincia a súa evolución demográfica foi decaendo dende 1910 fecha na que alcanzou unha poboación de  5.022 habitantes. Esta tendencia acentuouse especialmente desde a década  dos 50 que debido os fluxos migratorios que se produciron de forma xeral e de forma particular coa chegada do encoro, que si ben na capitalidade igual non afectou dunha maneira moi importante, no resto do concello que está nas ribeiras do Miño foron moitas as familias que se foron a outros lugares.

Como xa se dixo a antiga  Vila  estaba formada por dous barrios, San Xoán na marxe dereita do río e San Pedro na esquerda, de ambos barrios foron trasladados os edificios máis significativos da súa historia como son a  igrexa de San Xoán, hoxe San Nicolás,e a fachada da igrexa de San Pedro (data  do século X), románicas as dúas. Trasladouse tamén  o Pazo de Berbetoros, o Pazo do Marques de Paredes, do Conde da Maza entre outros. A igrexa de San Xoán é un dos monumentos románicos máis significativos do Camiño por ser unha igrexa –fortaleza con torres almenadas e cunha especial decoración na fachada na que destaca a fermosa portada e un rosetón delicadamente traballado e de grandes proporcións.  A planta da igrexa de San Xoán ten a clásica orientación  das igrexas románicas a cabeceira cara a saída do sol e a súa fachada principal cara a posta  do mesmo  (leste cabeceira, oeste fachada principal). O tipo de canzorro reticulado da a igrexa de San Xoán unha singularidade dentro do románico galego e español, é de tal importancia artística que ten presenza actual na vida galega (o citado deseño) a través da súa representación na cerámica. No ano 1967 e como froito da investigación do Laboratorio de Formas de Galicia de Cerámicas do Castro, xorde o modelo reticulado como forma decorativa dunha vaixela que pola súa orixe se chamou Portomarínica, tentando demostrar que o fenómeno da abstracción non é privativo do noso tempo e que toda arte de calquera época contén elementos abstractos.

En Castromaior, ademais do castro, hai unha pequena igrexa románica. Tamén é románica a de Cortapezas, onde  había unha fragua e posiblemente un posto para ferrar as cabalerías dos peregrinos..

As obras de desmontado, traslado e montaxe do conxunto de monumentos de Portomarín leváronse a cabo en solo 4 anos de 1960 a 1964.Chamaron a atención pola súa complexidade. Como anécdota contaremos que a operación de traslado contou coa primeira grúa-torre que se acababa de construír en España, baixo patente francesa, marca Pingon, de 17 m. de pluma con traslación; comprada na Feira Internacional de Maquinaria de Zaragoza. A empresa que  realizou o traballo foi Construcións Varela Villamor.

Outro dato curioso é que constituíu un fito na construción de presas a nivel mundial, sendo no seu momento a presa máis alta de Europa, para ela miraron Suíza, Alemania e incluso a Unión Soviética. A nivel mundial supón un avance similar o que deu paso do románico ó gótico. Con técnicas construtivas anteriores, para unha altura de 135 m., requiriría unha base de 110 m de grosor; cas novas técnicas construtivas o grosor da base é tan só de 29 m. Que foi un símbolo refléxase non solo na súa monumentalidade si non incluso no estilo, que garda parecido coa Casa del Fascio deseñada por Terragni para Mussolini, no lago Como.

“Un rumor de carros e de cascos de cabalos, de armas e de voces a posfazar e xurar nun complexo mogollón de lenguas foi impregnando durante séculos o granito de San Xoán de Portomarín, dotándoo dunha vibración de ecos fantásticos” X.L. Méndez Ferrín.

No ano 2013 cumpríronse 50 anos do asolagamento do vello Portomarín.

Neste ano 2014 cumpriuse un desexo do concello: contar cun escudo e unha bandeira; para elo,  decidiron encargar a comisión de heráldica a tarefa. Contábase cun escudo que parece que procedía do ano 1963 e que se atribuía a Fenosa, pero non con bandeira. Agora xa se dispón  de ambos elementos heráldicos. O escudo susténtase nunha base de olas azules e brancas, sobre as que se encontra unha ponte dourada, todo elo presidido pola Cruz de Malta baixo a coroa real. Na  bandeira predomina a cor vermella cunha gran Cruz de Malta á esquerda. A parte dereita son dúas bandas en zigzag vermellas e marelas.

BIBLIOGRAFÍA:

– Francisco Xavier Ocaña Eiroa, “San Xoán de Portomarín”. Monografías do Patrimonio Monumental Galego. Xunta de Galicia. 1987.
– “Galicia en Comarcas. Lugo”. Ir Indo Edicións. 2005.
– Jesús Varela Villamor, “Iglesia de San Juan Puertomarín”. Proyecto de traslado y restauración. Servicio Publicaciones Diputación Provincial de Lugo.
– “Guía  Turística de Lugo”. El Progreso. (Años 2007, 2008, 2009).
– Alfonso Eiré, “Belesar. O orgullo de España”. Hércules de Ediciones. 2013.
– “Guía de los Ríos de Lugo”. El Progreso – Xunta de Galicia.
– “Galicia pueblo a pueblo”. La Voz de Galicia. 1993.

Xornais consultados: El Progreso, La Voz de Galicia.

Lugo, 26 de Abril de 2014

]]> https://amigosdopatrimoniodecastroverde.gal/2014/04/27/portomarin/feed/ 0 45 O FORO DO CAMIÑO PRIMITIVO RECORRE NOS TRIBUNAIS A DELIMITACIÓN DESTA VÍA HISTÓRICA A SANTIAGO https://amigosdopatrimoniodecastroverde.gal/2014/04/03/o-foro-do-camino-primitivo-recorre-nos-tribunais-a-delimitacion-desta-via-historica-a-santiago/ https://amigosdopatrimoniodecastroverde.gal/2014/04/03/o-foro-do-camino-primitivo-recorre-nos-tribunais-a-delimitacion-desta-via-historica-a-santiago/#respond Thu, 03 Apr 2014 18:15:00 +0000 http://cafedixital.com/aapc/2014/04/03/o-foro-do-camino-primitivo-recorre-nos-tribunais-a-delimitacion-desta-via-historica-a-santiago/ Continue Reading →]]> NOTA DE PRENSA

Lugo, a 1 de abril de 2014.- 
O Foro do Camiño Primitivo, agrupación constituída por diversas entidades, colectivos e investigadores vinculados con esta vía histórica a Compostela, impugnou o decreto de delimitación oficial do Camiño Primitivo de Santiago (267/2012, de 5 de decembro), mediante recurso contencioso-administrativo ante o Tribunal Superior de Xustiza de Galiza (TSXG).
  O Foro do Camiño solicita o amparo dos Tribunais por entender que a delimitación oficial da vía xacobea máis antiga atenta contra os criterios de autenticidade e integridade na identificación da calzada histórica e a súa contorna cultural, principios elementais atinxidos na lei de Protección dos Camiños de Santiago (1996) e nos itinerarios contemplados pola UNESCO como patrimonio mundial para delimitación dos camiños a Santiago.
O Foro tamén constata un claro abandono por parte da Consellaría de Cultura do mandado legal de recuperación da traza orixinaria dos camiños de peregrinación, adulterando de xeito drástico a definición do seu territorio histórico e deixando sen a debida protección xurídica gran parte dos seus valores culturais e ambientais. A través deste documento, a Consellaría de Cultura verifica a súa renuncia a investigar, recoñecer e recuperar as calzadas presuntamente apropiadas ou invadidas.
A delimitación oficial do Camiño Primitivo aprobada en decembro de 2012 constitúe unha estafa a máis de 1.200 anos de historia retidos na nosa memoria colectiva e traiciona o sentido simbólico, identitario e conceptual do propio Camiño.
CONSECUENCIAS DUNHA DELIMITACIÓN FRAUDULENTA
A Consellaría de Cultura está a situar torpemente o centro das súas políticas públicas en relación coa peregrinaxe tradicional a Santiago unicamente nas perspectivas turísticas e comerciais, relegando a protección patrimonial a un nivel anecdótico. As consecuencias deste desenfoque de obxectivo estanse a ver, non só na maltreita delimitación do Camiño Primitivo, senón na falla de protección de todas as vías históricas con destino a Compostela.
Baste consultar os medios de comunicación para decatarse que a falta de tutela que está a exercer a Xunta sobre valores históricos dos Camiños a Santiago está a crear conflitos na sociedade e confusión na comunidade de peregrinos. Póñanse como exemplos, a indefensión coa que se atopa á veciñanza de Sarria que, nunha loita exemplar, reivindica a preservación dos valores propios do Camiño Francés; ou o deseño dun “Camiño á Carta” no proceso de delimitación histórica do Camiño Norte, supeditando o seu trazado a interese espúreos e especulativos favorecidos polo oportunismo político na procura de votos.
A Xunta está a favorecer descaradamente o esquecemento das rutas históricas e do seu territorio. Premia os neotrazados apócrifos desenvoltos a partir dos anos noventa e mantidos até hoxe por presións políticas e intereses privados, desviando o itinerario por lugares que evitan conflitos co planeamento urbanístico, con infraestruturas ou fincas particulares, mais que nada teñen a ver co rigor científico que se reclama e cos principios da Carta de Itinerarios Culturais de ICOMOS.
No caso da Vía Primitiva, as irregularidades son abondosas en todo o percorrido: falsificación da vía na entrada e saída da cidade de Lugo, ao paso polo burgo medieval de Castro Verde, a omisión do acceso á vila de Melide polo camiño prerromano da Martagona, apropiacións da vía histórica en Paradavella, A Matanza, Vilalle, camiño real de Vilabade, Mesón de Fraiás, Carballido, A Viña, O Alto,  San Vicente do Burgo, A Retorta, etc., ou o non recoñecemento da conexión coa trama de vías transversais e o seu patrimonio histórico, incluído o intanxíbel.  
Ao mesmo tempo, ponse en risco a proclamación do Camiño Primitivo como Patrimonio Mundial da Humanidade. Esta proclamación, tramitada en 2007 e presentada a finais de 2012 polo Consello de Patrimonio Histórico do Reino de España, agardábase para o vindeiro ano. Pero este proceso vese agora atrancado pola propia Xunta ao delimitar un trazado físico-lineal pouco coherente coa  existencia dunha paisaxe cultural conforme coa aplicación da Convención do Patrimonio Mundial.
A XUDICIALIZACIÓN DOS CAMIÑOS HISTÓRICOS
O recurso-contencioso presentado por este Foro contra a actual delimitación oficial desta vía histórica xa é o segundo recurso xudicial que a sociedade civil promove na defensa dos camiños de Santiago. Actualmente as únicas dúas delimitacións camiñeiras aprobadas pola Consellaría de Cultura, as do Francés e do Primitivo, están sendo cuestionadas nos tribunais.
Os colectivos e entidades que levamos máis de 20 anos traballando pola defensa e preservación dos camiños históricos e do patrimonio cultural e ambiental galego vémonos na obriga de xudicializar aqueles procesos de delimitación que non cumpren co requerido pola Lei e que non foron concebidos con diálogo nin participación pública, como é o caso.
Cabe resaltar que o Foro está asumindo custes, esforzos e tarefas de investigación que lle corresponden á Xunta; mentres, a Administración responde con constantes manobras dilatorias e de confusionismo para encubrir a falta de rigor no proceso de delimitación oficial. Baste lembrar que os traballos técnicos foron licitados en 2007, permanecendo paralizada a incoación do expediente até agosto de 2012, demora que ten permitido realizar toda caste de atentados.
A táctica dilatoria tamén se está a aplicar neste procedemento xudicial, iniciado por varios membros do Foro xa hai máis de un ano. Neste momento, o Foro aínda está a agardar a que a Xunta remita a documentación completa referida ao expediente de delimitación da vía histórica para poder formalizar no xulgado as fundamentacións do recurso.
  Finalmente, o Foro do Camiño Primitivo denuncia a ignominiosa actuación de órganos como o Comité Asesor do Camiño de Santiago creados por lei para a protección dos camiños históricos de peregrinación. Coa súa parcialidade, anuencia ou pasividade veñen avalando actuacións  bochornosas que destrúen os nosos elementos identitarios máis prestixiosos e desprotexen a camiñeiría histórica do noso país mediante a promoción de itinerarios alternativos desligados da tradición.
DATOS COMPLEMENTARIOS:
-O Camiño Primitivo é o segundo, logo do Francés, en obter unha delimitación oficial.
-O Camiño Primitivo ten unha antigüidade de XII séculos e está considerado como a máis antiga vía de peregrinaxe cara a Compostela.
-O Foro do Camiño Primitivo naceu en xullo de 2010 e está conformado por preto de 30 colectivos e personalidades.
-A Xunta rexeitou máis de 90 alegacións presentadas polo Foro no período de consulta pública.
-A delimitación oficial deixa sen recuperar uns 50 quilómetros do trazado orixinal do Camiño Primitivo e  deixa fóra do seu territorio histórico máis dun cento de elementos patrimoniais asociados.
 Para máis información: Ricardo Polín: 616764447
MEMBROS DO FORO DO CAMIÑO:

Asociación de Amigos do Camiño Primitivo de Santiago, Asociación Galega de Amigos do Camiño de Santiago (AGACS), Asociación de Amigos del Camino de Santiago Astur-Galaico del Interior, Asociación do Camiño Primitivo da Fonsagrada, Viandantes polo Camiño Primitivo, LugoPatrimonio, Asociación Amigos do Patrimonio de Castroverde, Museo Comarcal da Fonsagrada, ADEGA, delegación en Lugo do Colexio de Arquitectos de Galicia, Orde das Donas e Cabaleiros do Priorato de Vilar de Donas “Os Lobos”, Asociación de Hosteleiros de As Fontiñas, GDR4 Terras de Lugo, Plataforma en Defensa do Alto Ulla, Metátese Teatro, Asociación na Defensa do Parque Rosalía de Castro, Asociación de Veciños da Piringalla, Asociación Cultural Terras de Melide, Club Cultural Valle-Inclán, Asociación Cultural Espalladoira, Museo Terra de Melide, Asociación Cova da Serpe de Friol, Asociación Cultural “A Toca” de Toques, Asociación de Veciños de San Romao da Retorta, Asociación de Veciños “Porta de Lugo”, Parroquia de Santiago de Castelo,Asociación de Veciños “Fonte do Udreiro” de Romeán.


REFERENCIAS:

]]> https://amigosdopatrimoniodecastroverde.gal/2014/04/03/o-foro-do-camino-primitivo-recorre-nos-tribunais-a-delimitacion-desta-via-historica-a-santiago/feed/ 0 53 Comentario dun socio ao último roteiro https://amigosdopatrimoniodecastroverde.gal/2013/11/19/comentario-dun-socio-ao-ultimo-roteiro/ https://amigosdopatrimoniodecastroverde.gal/2013/11/19/comentario-dun-socio-ao-ultimo-roteiro/#respond Tue, 19 Nov 2013 18:55:00 +0000 http://cafedixital.com/aapc/2013/11/19/comentario-dun-socio-ao-ultimo-roteiro/ Continue Reading →]]>

Quen puidera estar con todos vós!. 
Vagar por eses camiños,carreiros e corredoiras. 
Chans cheos de seixos, cogumelos, castañas e alimachas subindo po lo mofo das penas.
Soutos de castiñeiros e carballeiras, en todo o seu esplendor , coas galas de outono. 
Fornos,fontes….vacas, totem sagrado, nalgún tempo.
E nas portas do Nadal, o Acivro, fermoso e xeneroso,  cos seus rebentos á espera de manter ,galos e pitas de monte.
Lume na lareira, magosto, familia….fume…crepitar de estelas…..vento…follas…estrume…berrar dos cochos…morte e vida.
Boa noite e saúdos.
Javier.
]]> https://amigosdopatrimoniodecastroverde.gal/2013/11/19/comentario-dun-socio-ao-ultimo-roteiro/feed/ 0 107 Definición cultural e desprotección xurídica dos camiños vellos https://amigosdopatrimoniodecastroverde.gal/2013/04/18/definicion-cultural-e-desproteccion-xuridica-dos-caminos-vellos/ https://amigosdopatrimoniodecastroverde.gal/2013/04/18/definicion-cultural-e-desproteccion-xuridica-dos-caminos-vellos/#respond Thu, 18 Apr 2013 19:12:00 +0000 http://cafedixital.com/aapc/2013/04/18/definicion-cultural-e-desproteccion-xuridica-dos-caminos-vellos/ Continue Reading →]]> Por

Ricardo Polín

Doutor en Filoloxía Medieval e historiador
Polo interese e respecto á verdadeira historia do Camiño Primitivo ao paso polo noso Concello de Castro Verde, publicamos este esclarecedor artigo do socio e colaborador da Asociación Amigos do Patrimonio de Castroverde.

Entrados no século XXI cómpre un alto no camiño para facer balanzo. A festa rematou. É agora cando vén a conto invocar o título 1 da lei do 96 de protección dos camiños a Compostela e a súa precisa e oportuna definición (ad pedem litterae) como “ben de interese cultural”. Catro palabras que valen o seu peso en ouro, tanto máis se somos capaces de as facer extensíbeis ao conxunto da camiñería histórica do país, un nobre obxectivo que sen dúbida está no cerne da valente proposta que somete a debate o Consello da Cultura Galega nestas xornadas, respondendo oportunamente aos seus propósitos fundacionais.

Cabe lembrar que aquela fora unha norma pensada ad hoc para o que se deu en chamar “Camiño Francés”, a vía mesetaria primada e potenciada de xeito omnímodo polo poder, mesmo ao punto de ser contemplada no texto legal como “ruta principal”, cualificación que –andado o tempo- se nos antolla claramente innecesaria e contraproducente, ao introducir unha evidente distorsión xerarquizante no que ten a ver co enfoque máis universal e acaído ao que significa empiricamente o conxunto da cultura camiñeira atesourada por pobos antigos en constante comunicación e cuxas calzadas milenarias non son máis que as cicatrices da historia que séculos despois mostran sobre o terreo a maneira en que os devanceiros aprenderon a solucionar os seus problemas esenciais de asentamento e supervivencia.

Era inútil pretender poñerlle portas ao campo. Inmediatamente xurdiron voces reclamando os dereitos históricos de “outros” camiños de longo percorrido cunha forte tradición odepórica. Claro, as rotas xacobeas non emerxeran por xeración espontánea, senón por aproveitamento do que en realidade era a nosa estrutura de comunicación internacional, civil, unha realidade complexa e racional que non se podía obviar, camiños francos, de libre tránsito e dominio público, de carácter demanial, nun plano xurídico igualitario. Forzábase así o recoñecemento oficial na lei do 96 para o que a regañadentes se dera en nomear co eufemismo de “vías secundarias” ou “alternativas”, subterfuxios utilizados como unha mera concesión a “outras rutas”, movéndose o lexislador nun difícil e proceloso equilibrio que a fin de contas desembocaba no artigo 1.2 recoñecendo o carácter plural do Camiño por antonomasia, como concepto xenérico, ao aceptar a protección das “rotas históricas recoñecidas documentalmente”, expresión que na súa estrutura profunda viña dar conta dun feito camiñeiro que hoxe abordamos con mentalidade moito máis aberta e universal.

Estamos convencidos de que o proceso nacía viciado en orixe: pretender un tratamento exclusivo dos camiños con tradición peregrinatoria á catedral compostelá, sen atender ao feito constatado de que –malia a sobreexplotación- en realidade esas vías xacobeas non son máis que unha parte indisociábel do nó gordiano da vella rede viaria á que lle atribuímos un especial carácter histórico, desa tea de araña que foron tecendo distintas xeracións de xentes camiñantes: un tecido baseado na experiencia e, por tanto, moi ben asentado na xeografía humana e oportunamente inserido sen feridas na paisaxe cultural, dado que a tradición fai aos humanos temperados nas ideas, como diría Julio Caro Baroja.

 Entendemos que se perdeu unha grande oportunidade para ter redactado unha verdadeira “lei de protección dos camiños históricos” como elementos relevantes do patrimonio cultural do país, desbotando esa idea maquiavélica que pretende explotar en exclusiva a marca “Camiño de Santiago” como plenipotenciaria, resultado de ter posto na teoría xurídica o carro diante dos bois. En consecuencia, o artigo 4 da lei do 96 coidamos que debería ter sido formulada no sentido de admitir que os camiños vellos constitúen un ben de dominio público de carácter cultural incluído na categoría de territorio histórico, con aplicación da lexislación xeral galega nesta materia e cos graos e niveis de protección a estudar en cada caso concreto. De aí derivaría a norma específica “dos camiños de peregrinación”, non á inversa. Por iso felicito ao CCG polo seu enfoque aberto e multidisciplinar cara o patrimonio camiñeiro.

 De certo, logo de se ter reservado inxentes cantidades de diñeiro público para o Xacobeo, a conclusión é que a operación mediática montada en torno a esta cuestión foi devorando a súa esencia e poñendo en risco os fundamentos do seu “éxito”, devaluando mesmo o propio concepto das peregrinacións, de tal meneira que o valor a protexer xuridicamente se foi diluíndo nas desenfreadas ansias especulativas e publicitarias, con consecuencias tan graves como a urbanización salvaxe da paisaxe rural e tradicional na que foron inseridos os nosos camiños desde tempo inmemorial. Nacían os “turigrinos”…

O máis lamentábel é que se perdeu tamén a oportunidade de coller aínda a tempo boa parte da nosa camiñería histórica. Neste cuarto de século que media desde entón, a “resurrección” dos anos santos non impediu que finasen mudas as derradeiras testemuñas orais da cultura camiñeira, os últimos viaxeiros de a pé, os que transitaron as vereas e corredoiras que fomos enterrando nestes anos da farándula en que a administración tirou para adiante sen verdadeira vontade protectora, tomando decisións curtopracistas que adoitan crear situacións imprevisíbeis, maiormente asentando falsos itinerarios por todas partes, indefendíbeis no plano empírico-científico e inabordábeis no ámbito xurídico da protección cultural, só xustificábeis pola presión especuladora que a fin de contas ten esmagado en gran medida a esencia espiritual e simbólica dos vellos camiños.

Pois ben, é nesa carreira sen retorno onde prende a obsesión polos grandes investimentos públicos realizados sobre un feito en si mesmo sobrio, austero, frugal, severo, por veces penitente, ascético, místico ou retirado. E fóronse inzando de simboloxías turísticas os camiños vellos de longo percorrido, urbanizándoos, innecesariamene artificializados. A consecuencia é obvia: languidece o patrimonio camiñeiro tradicional, as derradeiras calzadas no sentido pleno da expresión. (Aínda lembro hai vinte anos os camiños decimonónicos que viñan do Medioevo balizados de paus-fitos contra a néboa, con pedras-fitas facendo de marcos lindeiros, e os túmulos, árbores de ritual, camposantos e necrópoles civís á beira destas vereas con sabor antigo… un rico acervo cultural engulido pola maré “peregrinatoria” medida a golpe de estatísticas oficiais que consolidan novas sendas (lonxe do valor simbólico esencial da calzada como ‘camiño andado por outros, tempo atrás’), unha nova estratexia apartada do teórico espírito protector da lei do 96.

Bon exemplo deste desenfoque é a maneira en que o reflicten as exitosas “guías” (“para peregrinos”), mesmo autocualificadas como “práticas”, para ocultar a súa ausencia de indagación cultural, histórica ou espiritual, inzadas de recomendacións culinarias, estratexias consumistas e de ocio. Vai embora o sentido da rusticidade e o trato delicado cara o ambiente, o avance no coñecemento da terra humanizada conforme a experiencia atesourada nos camiños, facéndoa invisíbel até que non fique ninguén para aguantar dos nomes (Uxío Novoneyra na lembranza!).

Con este vasto panorama e o beneplácito expreso ou tácito dos organismos creados a tal efecto, fóronse alimentando eses proxectos de “adecentamento”, de “mellora”, disfraces verbais para enmascarar actuacións públicas e privadas impresentábeis, obras innecesarias resultado dunha concepción atrasada –subdesenvolvida- do que significa o progreso e a mellora das condicións de vida e a sustentabilidade, algo propio de mentalidades instaladas no despilfarro por conta da paisaxe, o imperio do cemento e da urbanización contraria ao espírito da lei de protección. Simplesmente un dato ben elocuente: malia a doutrina creada para ese fin, non foi recuperado praticamente nen un só metro de camiño público con valor histórico ocupado nas últimas décadas. Esta é a outra cara do “fenómeno xacobeo”.

Mais, aquí e agora prodúcese o feito realmente preocupante: xa non era posíbel adiar o proceso legal relativo ao documento-base previsto pola lei do 96, o D.N.I dos camiños históricos a Compostela, as delimitacións oficiais eternamente preteridas por intereses (ou “desintereses”) políticos, xa superadas por algúns planeamentos municipais cos que entran en contradición e claramente apremiadas polas declaracións da UNESCO, emitidas ou á espera das mesmas.

Estes novidosos documentos que se deberían ter aprobado hai máis dunha década para evitar males maiores, están no punto de mira de numerosos sectores sociais por seren pioneiros no que atinxe á cultura camiñeira de carácter histórico e porque da súa resolución depende en boa medida e por extensión, o ser ou non ser da protección dos camiños vellos e do seu territorio de influencia, a súa explicación, valoración e orientación futura. Un labor que –tal e como se prevé na lei do 96- só se pode entender desde o respecto ao ADN das antigas vereas e onde non cabe a programación caprichosa de “roteiros á carta”, tal e como ao noso entender se está a facer, consolidando baixo o abeiro do paraugas oficial numerosas fraudes itinerarias e patrimoniais que xa cumpren vinte anos sen seren rectificadas e que, por tanto, fóronse asentando e mesmo teñen vocación de permanencia e ansían conseguir o marchamo de “autenticidade”, logo do gravoso precedente do acontecido en torno ao famoso conflito co polígono industrial d’O Pino, a eterna loita entre o “ter” e o “ser”, entre o “prezo” e o “valor”.

O xeito en que se está a producir a proclamación destas delimitacións, ao noso entender supón unha preocupante perversión do sistema xurídico e democrático que nos temos dado e boa proba delo son os argumentos de contestación emitidos pola Consellaría de Cultura en resposta aos recursos contrapostos ao documento de delimitación da vía primitiva a Compostela, aos que no sucesivo nos remitiremos e dos que se desprende a aparición dun novo “dicionario” interpretativo da lei de protección, certamente alarmante no plano cultural: acusar pexorativamente de “afán recreacionista / historicista” aos máis grandes valedores da integridade dos camiños históricos, de facer interpretacións “froito de ensoñacións persoais”, de recorrer a práticas acientíficas “próximas á falsidade documental” sobre a base de que o erro central dos recorrentes está en pretender “reconstruír” un camiño medieval, coa desculpa de que os camiños citados nos documentos non se poden levar á cartografía ou planos parcelarios sen acudir ás vías existentes (estradas?), da imposibilidade de saber se por eses camiños transitaban peregrinos e para onde ían (esquecendo a lóxica racional e polivalente dos camiños históricos de longo percorrido), reducindo ramplonamente o mapa camiñeiro a unha simple “coletánea de pequenos treitos de camiños separados entre si por séculos”, a meras “hipóteses especulativas” (que, curiosamente, nunca se comproban) ou “creacións” baseadas en camiños tradicionais, de que as trazas “orixinais” son “paradigmas interpretativos imposíbeis de determinar cartograficamente xa que os camiños son anteriores ao fenómeno xacobeo e poden levarnos mesmo ao Neolítico…”, rexeitando así a posibilidade de recuperar a traza dos camiños vellos alí onde o permiten as fontes documentais e arqueolóxicas, co pueril argumento de que as reconstrucións historicistas ou arqueolóxicas están prohibidas pola UNESCO e van contra os criterios patrimoniais… son terminoloxías deprimentes que nos producen desasosego, arrepío e malestar aos que sabemos que esta cantinela adoita ser utilizada como coartada para non dar pasos á fronte, con pulso firme, na recuperación do noso acervo cultural, nomeadamente en materia tan sensíbel como a deturpación e profanación dos itinerarios que conectan ao noso pobo co seu propio pasado e a memoria das súas xentes.

É sobradamente coñecida esa estratexia evasiva consistente en derivar cara os valores intanxíbeis ou inmateriais todo o peso argumentativo no que atinxe á defensa do territorio con claro valor histórico, de aí que -nesta réplica recente da Consellaría de Cultura ás alegacións que rexeitan a delimitación oficial do Camiño Primitivo de Santiago por impresentábel- se apele máis unha vez a paradigmas como o da continuidade baseada en conceptos puramente antropolóxicos, dos que se fai unha auténtica divinización ao consideralos como “integradores, interdisciplinares e modernos”, xustamente porque “fuxen das recreacións especulativas e da fosilización dos bens”, cincunloquio que a ninguén se lle oculta que pretende canear ou agochar o dilema esencial que é a recuperación da trama física da calzada de dominio público e dos seus valores asociados, inhibición administrativa e política que se intenta encubrir a toda costa tomando como valor esencial dos camiños de peregrinación –e por ende da camiñería histórica no seu conxunto, que é o máis preocupante- todo o que teña a ver co inmaterial de raíz etnolóxica ou antropolóxica (conceptos que adoito se confunden co etéreo, coas formas inmaculadas ou as expresións teóricas diluídas na capa gaseosa ao non contaren co soporte físico que se pretende esquecer…).

Nesta enrevesada dialéctica, evidéncianse interesadas contradicións:

            a) Se de por parte se recoñece unha verdade meridiana como é o feito constatado de que o camiño histórico non se manteña estático, senón como resultado xustamente do proceso histórico que engloba, da súa diacronía… admitíndose implicitamente que hai unha solución final que foi chegando aos tempos modernos e que é a suma de distintas sincronías ou estadíos concretos, e que ese resultado final é á súa vez unha calzada antiga que alcanzou a nosa civilización e que responde a unha toponimia ben definida e a unha traza previa á construción das estradas decimonónicas e posteriores… por outro lado denóstase a historicidade (por certo, primeiro VALOR nos inquéritos a verdadeiros peregrinos) tachándoa de “fosilizante” (entendemos que se pretende facer sinónimo de “inútil” e mesmo “incordiante”…).

            b) Se por unha banda se basea todo o interese da autenticidade do valor a preservar no feito de ser identificado ou asumido polos seus portadores (UNESCO), por outra renégase do camiño vello cando convén non abrir a espita da reversión en ocupacións (obsérvese que non falamos de “expropiacións”, termo claramente inapropiado) e entón apélase desde as instancias oficiais á metodoloxía etnográfica como único recurso ou –concretando en “román paladino”- á exaltación da sacrosanta fotografía aérea do voo americano do 56-57 que –curiosamente- non enxerga treitos significativos da vía antiga que temos visto ao natural e mesmo andado moitas persoas que entón xa eran anciás ou que aínda non tiñamos nacido.

Nas delimitacións oficiais que se publicitan con toda a carga propagandística propia do traballo mal feito que precisa de adobíos, admítese sen rubor a habilitación de vías funcionais “á carta” coa sempre doada desculpa de “facilitar o tránsito”, actuándose con total subxectividade no canto de primar a investigación dos treitos de calzada histórica ocupados, as súas causas e solucións acaídas no plano cultural, recorréndose por sistema ao subterfuxio da suposta característica de “revisábel” que “teoricamente” posúe o proxecto oficial e que, na prática, todos sabemos cales son –andado o tempo- as consecuencias dunha traza asentada en falso, mesmo cando se trata de realizar desvíos “a lugares de interese” aos que supostamente lles toca a lotaría… Non é serio.

Porén, onde fica a adopción de medidas cautelares que xa deberan ser adoptadas hai décadas? As consecuencias deste despropósito son tan obvias como numerosas: desprotección xurídica do territorio histórico abandonado á súa sorte, feísmo, deterioro da rede camiñeira, perda de señas de identidade do conxunto da cultura camiñeira de carácter histórico e desmoralización xeralizada dos sectores sociais implicados na defensa do patrimonio. Unha administración pública democrática non debera funcionar así: como se pretende a nivel xurídico que estas alternativas presuntamente fraudulentas e artificiosas se acollan ao criterio de “autenticidade” definido pola UNESCO, se paralelamente se rexeita iniciar o proceso de reversión do paso antigo das nosas calzadas conservadas até a apertura das modernas infraestruturas de comunicación terrestre?

Pois non será porque o título 1 (“Da natureza do Camiño”), expresamente no artigo 2, da lei de protección do 96, non sexa ben claro a este respecto: “A natureza demanial do Camiño esténdese aos terreos que ocupa e aos seus elementos funcionais. Con independencia do proceso de delimitación do Camiño previsto nesta lei, a súa anchura virá constituída por unha franxa de polo menos tres metros nos casos en que fose necesaria a súa recuperación (…). Adquirirán igualmente natureza demanial os tramos que se vaian recuperando do Camiño histórico que estean aínda en mans privadas. Mentres non se recuperen constitúese unha servidume pública para o paso do Camiño sobre propiedade privada dunha anchura de tres metros…”.

Mais como a consigna semella ser “non se meter en camisas de once varas” e tirar para adiante como sexa…, volve a insistirse na entelequia da tradición e a transmisión (UNESCO, 1994) exclusivamente no referente aos aspectos inmateriais (pásmense!) “do patrimonio vivo, non fosilizado”, pretendendo desvirtuar a norma con interpretacións tan rebuscadas como a suposta pretensión dos reclamantes na “reconstrución” como método a aplicar semellante ao utilizado no caso de barrios históricos, argumento tan pueril que cai polo seu propio peso, tratándose do obxectivo de facer transitábel un itinerario físico, unha servidume de paso… Mal se compadece esta demagoxia co recoñecemento xurídico dos camiños vellos, da súa traza e elementos funcionais, antes da fractura do último terzo do século XX, e nada máis lonxano desa acusación de pretender facer reconstrucións baseadas en hipóteses, cando ao outro lado non hai simplesmente nada.

A este propósito, entendemos que resulta apremiante saír dos despachos, supeditar métodos burocratizadores ao imprescindíbel traballo de campo, o cal inclúe a conversa demorada cos habitantes indíxenas que atesouran unha cultura centenaria dos camiños, e logo dar pasos decididos para inventariar, catalogar, protexer, recuperar, divulgar… Hai unha distorsión evidente, un punto de inflexión filosófico, cando se afirma literalmente que “A autenticidade debe ser establecida na base contextual antropolóxica que explica os procesos de creación da paisaxe cultural…”, ou que “as fontes documentais preponderantesdeben ser de natureza etnográfica e subsidiariamente ou complementariamentehistóricas…” (os subliñados son nosos), o que leva á administración cultural galega a acusar aos alegantes de “modelar tratados a gusto do investigador” desde o momento en que o enfoque é diverxente no tratamento do medio físico, do patrimonio material, obxectivábel, na relevancia concedida á traza das calzadas milenarias como factor determinante na constitución da nosa faciana e estrutura territorial.

  Se a nivel oficial os camiños históricos pasan a ter no inmaterial o seu valor estrutural máis importante (unha alma sen corpo) e se a Consellaría de Cultura ten asumido que “o valor está no presente vivo” (non no pasado) e que ese pasado histórico é “un fetiche inerte obxecto de contemplación…”, ao consideralo como “non vivenciado”, “non funcionante”, haberá que empezar a preguntarse quen se encarga de pór en valor e facer visíbel o territorio histórico? (talvez o paisano que adultera o percorrido dun camiño francés a golpe de brocha para favorecer os seus intereses especulativos, convertendo en “viva” e “actuante” dita falsificación agora bendecida por unha delimitación oficial máis que cuestionada? Véxase o acontecido, por exemplo, na aldea de A Viña, en terras lucenses dos fazais).

Ao cabo, ese modo de proceder tan anacrónico, conduce a unha perversión tal como pretender convencer aos administrados de que é máis positivo (para quen?) derivar os camiños históricos a estradas e pistas artificiais, con posteriores investimentos de fondos públicos na realización de obras paliativas que garantan a seguranza do paso peonil por esas modernas infraestruturas, no canto de investigar a ocupación das vellas vereas e proceder en consecuencia, como marca a lei. Nesas condicións non é posíbel aprobar con garantías unha delimitación oficial seria, tanto máis desde o momento en que xa o título preliminar da lei do 96 contempla o obxectivo de recuperar, conservar e mellorar os itinerarios históricos, aspecto decisivo para determinar o réxime urbanístico do Camiño, dos camiños, e das súas áreas de amortecemento, de cautela e protección.

Indignémonos: cando os alegantes contra a delimitación oficial da vía primitiva a Compostela reclaman a recuperación da calzada histórica que conduce ao hospital de peregrinos de Santa María de Gondar (arquidocumentado) e que veu sendo ocupada por fincas da propia casa nos vinte últimos anos, feitos dos que somos testemuña, e que mesmo se proceda a algo tan elemental como facer unha peritaxe arqueolóxica e incluír dito casarío actual no territorio e patrimonio do Camiño, no canto de desviar este á estrada próxima, adulterando o acceso á Costa Francesa, a contestación é tan elocuente como a seguinte: “Consideramos que é mesmo frívolo reclamar a reversión de procesos que o devir da historia e dos tempos deu por finalizado…”. Sen palabras.

Dúas décadas despois, as nosas cámaras municipais seguen sen inventariar os camiños públicos, sen catalogar e mirar de protexer as calzadas históricas que modelaron a súa paisaxe e asentamentos, permitindo o seu deterioro acelerado ou perda definitiva. A lei debe ser sensíbel a esta realidade social, primando a dimensión cultural e identitaria dos camiños de antes, abandonando a visión paifoca que sobre os mesmos ten enraizado na mente das nosas xentes como símbolo de atraso, escravitude e isolamento. A casuística é simplesmente escalofriante!

Don Ramón Otero Pedrayo aseveraba que “canto máis temos andado na vida, máis amor temos aos camiños”. Pois ben, o trato concedido ás antigas vereas, ás arterias dun territorio secular, dá fe do nivel cultural e dos valores humanísticos da sociedade que os substenta. Son as pegadas dos viais de tránsito interxeracional e interterritorial, que trascenden á nosa visión afectiva, os camiños do corazón. Tal é o respecto á historicidade que está en cuestión na delimitación e axeitada protección dos camiños vellos, dos de antes, para os que reclamamos a súa identidade civil. E tamén a demanda de indulto para as derradeiras corredoiras deste noso pobo, porque con elas vai o noso destino.

                       

                          En Castrum Veride, camiño primitivo, primavera de 2013.

]]> https://amigosdopatrimoniodecastroverde.gal/2013/04/18/definicion-cultural-e-desproteccion-xuridica-dos-caminos-vellos/feed/ 0 174 Exposición do noso amigo e socio Xosé Reigosa https://amigosdopatrimoniodecastroverde.gal/2013/03/18/exposicion-do-noso-amigo-e-socio-xose-reigosa/ https://amigosdopatrimoniodecastroverde.gal/2013/03/18/exposicion-do-noso-amigo-e-socio-xose-reigosa/#respond Mon, 18 Mar 2013 18:59:00 +0000 http://cafedixital.com/aapc/2013/03/18/exposicion-do-noso-amigo-e-socio-xose-reigosa/

]]> https://amigosdopatrimoniodecastroverde.gal/2013/03/18/exposicion-do-noso-amigo-e-socio-xose-reigosa/feed/ 0 186 A protección dos camiños históricos en Galicia xornadas | 6 e 7 de marzo, no Consello da Cultura Galega https://amigosdopatrimoniodecastroverde.gal/2013/03/09/a-proteccion-dos-caminos-historicos-en-galicia-xornadas-6-e-7-de-marzo-no-consello-da-cultura-galega/ https://amigosdopatrimoniodecastroverde.gal/2013/03/09/a-proteccion-dos-caminos-historicos-en-galicia-xornadas-6-e-7-de-marzo-no-consello-da-cultura-galega/#respond Sat, 09 Mar 2013 22:29:00 +0000 http://cafedixital.com/aapc/2013/03/09/a-proteccion-dos-caminos-historicos-en-galicia-xornadas-6-e-7-de-marzo-no-consello-da-cultura-galega/ Continue Reading →]]> Camiño Primitivo de Penalonga a San Miguel (Castroverde)
 Saúdos, na vindeira páxina web podedes ver todos os vídeos da xornada de onte sobre camiños historicos, na que participou Polín, entre outros expertos da temática. Tamén interviu a Subdirectora Xeral de Patrimonio Cultural ( na mesa na que estaba Polín.
Tamén vos envió unha escolma das novas publicadas hoxe sobre a sesión de onte:
Hoxe podédelas seguir en directo en: http://consellodacultura.org 
Manuel Muñiz
__________________________________________

 Na vindeira páxina web podedes ver todos os vídeos da xornada de onte sobre camiños historicos, na que participou Polín, entre outros expertos da temática. Tamén interviu a Subdirectora Xeral de Patrimonio Cultural ( na mesa na que estaba Ricardo Polín):

http://www.consellodacultura.org/mediateca/evento.php?id=200129

Tamén vos envió unha escolma das novas publicadas hoxe sobre a sesión de onte:

http://www.culturagalega.org/noticia.php?id=22348

http://www.lavozdegalicia.es/noticia/santiago/2013/03/07/subrayan-carencias-proteccion-caminos-santiago/0003_201303S7C5992.htm

http://www.radiofusion.eu/manager.php?p=FichaNova&ID=14634 

]]> https://amigosdopatrimoniodecastroverde.gal/2013/03/09/a-proteccion-dos-caminos-historicos-en-galicia-xornadas-6-e-7-de-marzo-no-consello-da-cultura-galega/feed/ 0 189 Proposta de reparación da forma gráfica do topónimo oficial do Concello de Castroverde https://amigosdopatrimoniodecastroverde.gal/2013/01/16/proposta-de-reparacion-da-forma-grafica-do-toponimo-oficial-do-concello-de-castroverde/ https://amigosdopatrimoniodecastroverde.gal/2013/01/16/proposta-de-reparacion-da-forma-grafica-do-toponimo-oficial-do-concello-de-castroverde/#comments Wed, 16 Jan 2013 20:06:00 +0000 http://cafedixital.com/aapc/2013/01/16/proposta-de-reparacion-da-forma-grafica-do-toponimo-oficial-do-concello-de-castroverde/ Continue Reading →]]>

CASTRO VERDE:
Toponimia histórica e proposta de reparación da forma gráfica do seu topónimo oficial.
Por

Ricardo Polín

Filólogo e escritor 
Doutor en Língua e Literatura
Profesor de Didáctica da Lingua e Literatura no Campus de Lugo da Universidade de Santiago 
e de Lengua e Literatura Galega na ensinanza media
 Experto no Camiño Primitivo de Santiago, primeira ruta xacobea
Socio da Asociación de Amigos do Patrimonio de Castroverde
a) Introdución: Importancia simbólica e cultural da toponimia.
  A propósito das solucións actuais para designar as cousas, Hélder Pacheco comentaba que “Os nomes modernos, sem a impregnação das vivências pessoais, são arremedos dos de outrora”, herdos de formas populares que dependían dos hábitos e das profesións. Eis por qué a toponimia adquire tal relevancia para as máis variadas áreas e disciplinas, principiando pola lingüística e seguindo pola historia, a xeografía, a xeoloxía ou a botánica, con particular afectación no que atinxe ao patrimonio cultural dos pobos, ás súas raiceiras arqueolóxicas ou á museoloxía.

                                                                                   

   Aínda como estudo da orixe lingüística ou histórica dos nomes de lugares, habitados ou non, e simplesmente como a maneira de designar localidades polos seus nomes, a toponimia é un saber cultivado de xeito contemporáneo (mesmo en Portugal é desenvolvido  por J. Leite de Vasconçellos sobre todo a partir dos inicios do século XX), converténdose nun instrumento fundamental para o rexistro monográfico da historia dos diversos modelos de asentamento e mesmo da biografía dos seus moradores.

  É por isto que Henrique Braz (1985, p. 247) deduce que o modo como son indicados e coñecidos os diversos lugares dunha rexión non é indiferente para a Historia e tampouco se pode considerar como o resultado da casualidade ou da vontade caprichosa, senón froito directo ou indirecto do acordo popular, pola necesidade de fixar especificamente cada un dos sitios da terra mediante unha designación concreta que os distinga –ao igual que aos seres humanos se lles asigna nome propio para os diferenzar dos seus semellantes-, labor que se fai indispensábel na procura de eficacia nas relacións sociais e económicas.

  O estudo e o respecto aos nomes locais non é só curioso polos enigmas e problemas que leva implícitos, polas hipóteses e conxecturas a que se presta, senón principalmente polos elementos que fornece á historia e á política do medio no que se exerce, polas achegas que pode carrexar para a reconstitución dunha época remota da vida dun pobo, toda vez que os moradores nomeaban as cousas e os sitios, deixando que a tradición fixese o resto.

  Mais tampouco se debe esquecer a politización a que adoito son sometidos os nomes tradicionais, a artificiosidade introducida por vía oficial, preteríndose os intereses populares e os seus usos, de modo tal que as designacións populares son as primeiras en seren substituídas por antropónimos que responden ao “gosto” e intereses dos gobernantes, ocultando que a toponimia se apresenta como de vital importancia para o coñecemento da historia local, tamén rexistrada en crónicas e romances, camiños, lendas e costumes, de aí a necesidade de promover a elaboración de inventarios de topónimos vivos e dos que xa entraron en desuso ou están en vías de elo, mesmo dos que foron substituídos, indagando nas razóns da súa mudanza ou esquecemento, contribuíndo de paso ao coñecemento da historia local do país, do seu pasado e identidade, saberes que adoitan continuar na memoria das persoas que os atesouran por herdanza dos seus anciáns, mais que agora teñen dificultades para os trasladar ás novas xeracións nun momento histórico en que os testemuños materiais e intanxíbeis se apagan a grande velocidade debido ao despoboamento ou á acelerada expansión urbana, á uniformización descaracterizadora da idiosincrasia local, onde os topónimos garanten en parte a identidade do lugar.
b) O topónimo CASTRO VERDE: fundamentos históricos, filolóxicos e documentais. Proposta de restauración gráfica da súa forma oficial. 
  Nome relevante ao coincidir con un topónimo maior pertencente ao ámbito xeográfico galego e de outras partes do globo. Adopta a forma de topónimo composto que se ordena alfabeticamente como se de unha palabra soa se tratase.

  Algunhas dúbidas e vacilacións sobre a súa grafía correcta poden ter a súa orixe no feito non seren estudados de modo específico, por descoñecemento da súa etimoloxía ou da súa documentación antiga. Trátaríase, pois, dun topónimo composto de máis de un elemento e nas circunstancias actuais resulta fundamental para os galegos recoñecermos as formas e significados dos seus compoñentes, bastante desvirtuados ao se escreberen apegados, impedindo identificar con clareza suficiente as formas plenas na escrita, feito que actuaría en beneficio de unha maior facilidade para identificar as dúas unidades lingüísticas e unha maior fidelidade á tradición gráfica e documental alusiva a este topónimo na historiografía galega previa á súa contaminación escrita derivada de procesos de hibridación e interferencia ben coñecidos por todos.

  Semella obvio que a existencia de dous acentos principais non debera ser criterio suficientemente válido para xuntar estes dous elementos ou unidades morfolóxicas integrantes do topónimo, a non ser que se primase a tendencia castelá en detrimento da nosa tradición gráfica anterior ao impacto evidente dos usos notariais dos escribas aleccionados atendendo a postulados alleos á herdanza escrita no país.

  En consecuencia, estamos diante dunha forma toponímica formado por dous constituíntes comúns e identificábeis, sen variantes dialectais, concertados en xénero e número, onde non existen elementos irrecoñecíbeis nen soldados por vogais idénticas ou fenómenos consonánticos deste teor, sen mudanza profunda no vogalismo átono nen castelanización que impida a súa interpretación.

  Por razóns de prestixio e identidade histórica nun concello de gran aboengo señorial na Idade Media e mesmo en etapas posteriores, coidamos que cómpre excluír solucións vulgares, preferindo a norma culta consoante coa tradición documental galega previa a dita deriva, ou sexa, a potenciación da forma plena na escrita sobre a reducida ou aglutinada, mesmo habilitando un tempo transitorio de convivencia que permita a divulgación e recoñecemento da solución máis plenamente histórica, remitindo á norma xeral, utilizaríamos maiúsculas iniciais en ambos compoñentes do nome propio do municipio.

  No caso de tratados que son obra de filólogos e historiadores portugueses, este topónimo remóntase ao étimo CASTRUM VETERIS ‘castelo ou castro antigo, veterano, recinto militar moi vello ou abandonado polos seus ocupantes’, remitíndose de camiño ao lat. CASTRA ‘campamento militar’, hipótese acrecentada por solventes prospeccións arqueolóxicas que remontan a trama urbana do Castro Verde portugués e o seu tecido viario á presenza de un antigo campamento romano, por extensión e latinización da forma CASTRUM, inmortalizando a historia local na Idade Antiga, segundo aparece na simboloxía fundamental do brasón da vila portuguesa e tamén da galega: un castelo verde identificado coa propia populación, co castro máis antigo, o recinto histórico que conformou o xentilicio “castrense”, a divisa señorial á que curiosamente acompaña tamén a cruz de Santiago referida á importante encomenda dos cabaleiros desta orde militar da que o Castro Verde portugués foi parte integrante, como o Castro Verde galego o foi da vía primitiva a Compostela, na que ocupou unha posición estratéxica e do que atesoura centros hospitalarios de referencia na cultura xacobea.

  Malia o ditame da Comisión de Toponimia da Xunta de Galicia do 28 de marzo de 1980, coidamos que agora chegou o momento de lembrar os antecedentes históricos deste topónimo maior, tanto na súa estrutura lingüística e significación ou translación semántica, canto na súa expresión gráfica e fundamentos etimolóxicos, non sendo o único caso no que opinamos que o nomenclátor oficial vulnera o respecto debido aos testemuños documentais antigos no que atinxe á toponimia castroverdense en territorio galego, segundo ocorre, por exemplo, co fitónimo da parroquia de A Meda, contravindo a reiterada presenza de Ameda (suf. –eda ‘abundancia’, neste caso ‘terra de amieiros’) en documentos dos anos 998 e 1032 (Ameneta) ou de 787, 1130, 1172, 1179, 1185 e 1189 (Ameneda), sendo aínda máis clarividente a referencia á “ecclesia Sancti Jacobi de Ameneda” (agora transcrito como “igrexa de Santiago de A Meda”, confundida co lat. META ‘meda’) ao citala como posesión do mosteiro de Vilafrío (vid. BCML IX, p. 3133, nº 199b).
  Deturpacións semellanes estarían a afectar á toponimia castroverdense de San Paio de Arcos -adoito representada como “Sampaio”, mesmo suplantando o primitivo nome persoal do lugar por medio do haxiónimo alusivo ao mártir tudense Sanctus Pelagius (ano 925)-, deturpación semellante á que reduce popularmente o topónimo de San Miguel do Camiño –común “San Miguel” no canto de “Camiño”, ao paso da vía primitiva a Compostela por estas verdes e nobres terras-, á forma Vilafrío (aparente discordancia gramatical que agocha un orixinario Vilarfrío, documentado inicialmente como Villarfrigidum (1130), logo Villar frigido (1172) ou Villarfriu (1162) e, por suposto, ao nome da freguesía máis extensa do municipio: MONTE CUBEIRO –sen a moderna aglutinación oficial Montecubeiro– que aínda se fai constar na relación de parroquias castroverdenses efectuada por Manuel Amor Meilán (Geografía del Reino de Galicia, vol VIII, tom. 1º, Ediciones Gallegas S. A., La Coruña, 1980, pp. 235, 239) e outras citas documentais, como única denominación relativa á antiga xurisdición de Monte Cubeiro ou do Monte Cuperio (Cubarium Montem o ano 572, Montem Cuparii en 1120 ou Monte Cubarioen 1225, con probábel alusión á presenza abundante de mámoas ou “cubas” de sepulturas en dito monte, maiormente nas Medorras do lugar de Santo Adrao ou nas minas do Campo de Eiladrán, ao pé do Pradairo -en todo caso, forma desglosada que aínda perdura nos escritos de López Ferreiro.

  No relativo ao topónimo maior do fermoso municipio lucense, a principal referencia documental de carácter antigo semella figurar na colección diplomática de Oseira (vid. M. Romaní Martínez, 1989, nº 180), escrito Castrum Viride (cf. tamén Sánchez Belda, Luis: Documentos reales de la Edad Media referentes a Galicia, nº 514).

  É así que o 12 de maio de 1218, Afonso IX dóalle a dona Tareixa Yáñez a vila reguenga de Formigueiros en terra de Alba de Búbal (“Facta carta apud Castrum Viride in Bolanos, XII die madii Era Mª CCª Lª VIª”).

  Deste sintagma bimembre farase reiterado fincapé nun novo estadio como Castro Viride en aparicións case coetáneas ao longo do século XIII: o 26 de maio de 1222 (Nomenclátor toponímico medieval da diócese de Lugo, nº 147), na Colección Diplomática de Cañizares (CDC); igualmente, o 22 de marzo de 1235 (NML 147), en xaneiro de 1236, en 1240 e 1253.

  Cara finais do mencionado século, temos xa consolidada a forma moderna que pon nome a este municipio de rancia estirpe, de tal maneira que o 27 de xullo de 1277 aparece citado en escrito no que Gomez Gonçalvez vende a Tereysa Gomez varias herdades no concello veciño de Pol: “Feyta a carta martes, cinco dias por andar do mes de julio, era de mil et CCC et quinze anos. Eu Affonso Eanes notario publico del rey en Castro Verde, fuy presente et a rogo deste Gomez Gonçalvez o sobredito, fiz esta carta et pus en eia meu signo [Signum]” (Rey Caíña, José Ángel: Colección Diplomática del Monasterio de Sta. Mª de Ferreira de Pallares, nº 270; vid. M-A Rey Caíña, Universidad de Granada, 1982).

  Temos xa, pois, a resolución plena dos dous compoñentes, tanto máis atendendo á fundamentada hipótese sobre a presenza en orixe dun nome persoal latino VIRIDIUS ou VIRDIUS que lle daría un carácter xentilicio ao topónimo (vid. Ares Vázquez, N., Lvcensia, nº 18, 1999, p. 43), remontando a súa raíz etimolóxica a un iniciático CASTRUM VIRIDII ou CASTRUM VIRDII asociado a un destacado dono deste recinto castrexo que recibiría o nome de VIRIDIUS ou VIRDIUS (vid.Solin, H. e Salomies, O.: Repertorium nominum gentilium et cognominum Latinorum; Hildesheim, Zürich – New York, 1988), postergando e anulando case completamente nas guías eclesiásticas a antiga denominación como Santiago de Vilariño ou Villarino, logo de que o 30 de xuño do ano 897, Afonso III restituíse á sé lucense a ecclesiam Sancti Iacobi de Villarino (vid. M. Risco, España Sagrada, XL, 388), nome atribuído ao pequeno burgo asentado aos pés do castro e fortaleza medieval (actual barrio d’ A Praza [do Rolo]), valiosos restos históricos que están nos alicerces da vila actual e capital do municipio, cuxo topónimo figura transcrito graficamente con forma aglutinada Castroverde fundamentalmente a medida que avanza a influencia e presión notarial castelá, así como a bibliografía de orixe española como é o caso do Diccionario Geográfico de Pascual Madoz (1850), o Catastro del Marqués de la Ensenada (1853) ou a Geografíade Amor Meilán (s. d.), por citar algúns exemplos xa dominados pola moderna deriva hispana, coa excepción do que podería entrar no ámbito xeral da vacilación en mostras ortográficas como a documentada en 1236 (Nomenclátor toponímico medieval, 146).

  Outras achegas documentais do catorce e do quince podémolas encontrar, por exemplo, en documentos procedentes da basílica lucense (vid. Portela Silva, Mª José: Documentos da Catedral de Lugo. Século XIV, 2007, 2 vols. e Ibid. Século XV, 1998; col. Fontes para a historia de Galicia, Consello da Cultura Galega – Sección de Patrimonio Histórico), nomeadamente os correspondentes ao 12 de Abril de 1306 (Madrid, AHN, Cód. 416 B, fol. 36r), cando Arias Peres de Paramo lle vende ao cóengo Fernan Arias o casal da Lama en Villaeyriç e propiedades en Sayoane de Pena no casal de Saa (DCL 45), figurando como testemuña “Martin Peress clerigo, fillo de Pedro Miguelles que foi de Castro Verde“); un pergamiño de letra gótica cursiva en galego asinado o 12 de Febreiro de 1335 (Madrid, AHN, Carp. 1332 E/1), momento no que Aldara Rodrigues, filla de Gonçalvo Rodrigues de Recesende e de Maria Eanes, vende a Diego Fernandes de Neyra e á súa esposa Tareyia a terza parte da súa herdade en Sobrado, a montes e a fontes, así como dúas partes de unha casa en Recesende (DCL 322, onde constan entre as testemoyas“Lopo Aras de Furis et Vasco Rodrigues, morador en Castro Verde“) ou o pergamiño correspondente ao 1 de Marzo de 1386 (Madrid, AHN, Carp. 1332 G/10 bis) no que o Cabido de Lugo lle afora unha herdade a Fernan Peres, clérigo de Sant Çibrao de Reçessende (DCL 869), facéndose referencia a que se trata de “a nosa herdade de Reçesende que he da nosa mesa, que foy de Pero Boudon de Castro Verde, que he sub signo de San Çibrao de Reçesende”).

  Porén, coa chegada do catrocentos, a forma desglosada do topónimo, fiel á estrutura morfolóxica e ortográfica orixinaria canto á raíz etimolóxica do mesmo e á súa constatación documental, aparece xa claramente desprazada en beneficio da solución aglutinada, aínda alternativa no século anterior.

  A falta de potenciación do topónimo Castro Verde en favor da súa equivalencia moderna por aglutinación gráfica (presente en Zamora e Valladolid) é un feito que semella ir ligado a un proceso administrativo claramente centralista, tratándose dun caso no que dita opción oficial semella tan doada de corrixir como o é de restaurar a solución histórica, aínda máis tratándose dun topónimo singular no noso nomenclátor (aliás feita a excepción dunha homónima e pequena aldea ourensá de San Cibrao das Viñas), non tanto no que atinxe á súa reiterada presenza na antroponimia galega e nomeadamente na onomástica dos nosos apelidos.

  Igualmente, coidamos que o descoñecemento da nosa tradición escrita mesmo desde o renacer político e cultural do século XIX, non debera ser tomado en conta como argumentación válida a esgrimir entrado xa o século XXI, onde non semella procedente considerar a ignorancia como criterio preponderante ou razón xustificada para non realizar as oportunas correccións no uso escrito do noso gran referente toponímico municipal e mesmo señorial ou comarcal a través de emblemáticas denominacións como “Señorío de Castro Verde”, “Condado de Castro Verde” ou “Terras de Castro Verde”. (Evidentemente, resulta difícil asumir a cobertura oficial da forma gráfica do topónimo Cabo Verde, por exemplo, mais non a histórica do noso Castro Verde, cousa que parece escasamente rigorosa ou equitativa).

  A maior abondamento e como apoio desta análise diacrónica, a localidade zamorana de Castroverde de Campos, irmandada co concello homónimo galego, remonta igualmente as súas orixes toponímicas á forma latina Castro viridi, documentada de xeito temperán con data 7 de Xaneiro de 1201 no coñecido como Fuero de Castroverde, incluíndo coherentemente na súa versión romance a solución equivalente Castro verde, forma gráfica igualmente reiterada en documentación correspondente aos séculos XIII e XIV.

  Así, no famoso Cronicón de Valladolid (1333-1539), podemos ler a seguinte noticia de data 11 de Xullo de 1456: “Murió Suero de Quiñones, fijo de Pedro de Quiñones en Berceal xj de julio, ó cerca de Castro Verdeen una pelea que ovo con Gutierre Quixada, do le mataron los peones año de mcccclvj” (ed. facsimilar, Valladolid, 1984).

  Igualmente, na Colección diplomática Castroverde de Campos (Zamora, 1201-1334) -cartulario recollido por F. Pablo Fernández Alcalá nos anos noventa do século XX- publicada na revista Archivos Leoneses (1991), encontramos referencias a esta vila reguenga, entre outros, nos documentos nº 2, 4, 32, 33, 34 e 35. Resulta especialmente relevante o “fuero de población concedido por Alfonso IX de León a la villa de Castroverde de Campos y sus aldeas”, datado en León a 7 de Xaneiro de 1201, importante carta-puebla que reflicte no seu articulado até en 25 ocasións a referencia toponímica a Castro verde, única solución presente ao longo do escrito, sen a menor vacilación (vid. B., Castroverde, ff. 1r-18v e C., AHPZ, Pergaminos, c. 10, núm. 1): “facemos vos carta al conceio de Castro verde de bonos ffueros…” (introd.), “Clerigos de Castro verde que y morasen…” (art. 1), “vezinos de Castro verde non pechen omiçidium…” (art. 2), “Los cavalleros que en Castro verde morasen…” (art. 4), “Todos los vezinos de Castro verde rrespondan…” (art. 5), “Et las biudas de Castro verdenon dan al sseñor huesas.” (art. 7), “Et ssi alguno matare al vezino de Castro verde muera por ello…” (art. 8), “e non sea mays cogido en Castro verde…” (art. 9), “Si entre christianos o judios o moros moradores en Castro verdefuere algun escandalo…” (art. 20), “Todo ome que ffuere vezino en Castro verde o en sus aldeas…” (art. 22), “Si algun fiio de algo en Castro verde ffuere vezino…” (art. 23), “Todo ome que en Castro verde oviere casas…” (art. 27), “Aquel que en Castro verde ffuere vezino o en sus aldeas e oviere casas…” (art. 28), “En Castro verde nin en sus aldeas pelea, non cora…” (art. 30), “Si el vezino de Castro verde que cavallo e armas oviere…” (art. 35), “Todo vezino de Castro verde que casas propias ovier en la villa…” (art. 37), “Todo vezino de Castro verdenon sea vasallo de otro…” (art. 38), “El ssennor de Castro verde la su debda rrescibala en la villa…” (art. 39), “Todo vezino de Castro verde que ovier cavallo…” (art. 46), “Todo mercador que venier a Castro verdela terçia parte del portadgo…” (art. 47), “Daqui adelantre todas las querellas quese fecieren en Castro verde…” (art. 48), “vos otorgamos allos que ayades a Castro verde con todos sus terminos (…) con toda vuestra generaçion de Castro verde (…) a vos el conceio de Castro verde e atodos los que aqui morar vinieren (…)” (colof.).

  No que atinxe á carta de concordias entre o bispo de León e o concello de Castro Verde de Campos, tirada da mesma colección diplomática, na contenda que sostiñan en relación cos seus respeitivos dereitos sobre os moradores de Villafrontín (13 de Marzo de 1259; A., ACL, núm. 1535 e B., Castroverde, f. 24r-v), constátase unanimemente a forma Castro verde en todos os rexistros (“llievenlas a Castro verde”, “los de Castro verdeffagan della asi como fezieren”, “entre sacador nin cogedor de Castro verde“, “el conçeio de Castro verde“, “sea de Castro verde o de su alffoz”, etc.).

  Na carta do rei Alfonso XI asinada en Valladolid a 16 de Febreiro de 1332, que pon fin aos agravios cometidos polo meiriño real, mandando que se faga emenda dos danos, en razón do privilexio posuído por esta vila desde tempos pasados (B., Castroverde, f. 37r-v), reitérase univocamente o topónimo Castro verde na súa histórica forma ortográfica (“la dicha villa de Castro verde“, “alcaldes de Castro verde“, etc.).

  Outro tanto sucede co privilexio outorgado por Alfonso onceno cara 1334, segundo o cal lles concede a vila de Castro Verde a don Juan Núñez e a súa dona, ordenando ao concello que os reciba como señores da vila e que lles faga preito e homenaxe (B., Castroverde, f. 42r), con rexistros unánimes a favor da forma desglosada do topónimo(“conçeio de Castro verde de Canpos”, “villa de Castro verde“, “lugar de Castro verde“, etc.). Xa con data 7 de Outubro do mesmo ano, estes mesmos personaxes, señores de Biscaia, prometen mediante carta asinada en Lerma, conservar todos os privilexios do concello de Castro Verde (B., Castroverde, f. 34v), aludindo aos “omes bonos de Castro verde de Canpos, mios vasallos” e posteriormente, en privilexio sen data, perdoan ao concello todas as accións puníbeis da xustiza que puideran ir contra el (B., Castroverde, f. 36v), citándose expresamente o “conçeio de Castro verde de Canpos” ou “la villa e la alcazare de Castro verde“.

  Malia a obsesiva reiteración oficial da forma aglutinada na etapa contemporánea, unha simple ollada a algunhas copias manuscritas do padrón municipal, follas catastrais ou estatísticas tomadas de xeito espontáneo durante as últimas décadas, aínda mostran ben ás claras a tendencia natural de moitas das nosas xentes a trascreber este topónimo galego coa forma gráfica autónoma en cada un dos seus dous compoñentes, sen facer casamento de ambos, senón simple acompañamento, como é o caso que reproducimos parcialmente a seguir:

 En todo caso, a restau ración gráfica do topó nimo oficial para este muni cipio galego toma especial significación logo do protocolo oficial de irmandamento co seu homónimo portugués (Cámara Municipal de Castro Verde) no Baixo Alentexo, distrito de Beja, que comprende unha área de 567 quilómetros cadrados e cinco freguesías nas que viven preto de 7.800 habitantes, compartindo entre ambos grandes afinidades históricas, culturais e socio-económicas onde as irmandades lingüísticas a través do tronco galego-portugués tampouco parecen ser cuestión menor desde o momento en que ambos comparten referentes documentais ben evidentes, mesmo tamén extensíbeis ao caso da forma medieval en municipios españois cos que comparten topónimos, sexa o zamorano de Castroverde de Campos ou o vallisoletano de Castroverde de Cerrato, por máis que estes dous adopten criterios gráficos diverxentes a contemplar no ámbito concreto da lingua castelá.

         En San Tomé do Val de Lourenzá, primavera de 2012.

Apéndice protocolario de irmandamento.-

https://amigosdopatrimoniodecastroverde.gal/2007/09/14/especial-amigos-do-patrimonio-de-castroverde-sobre-o-irmandamento-entre-os-castroverdes-celebrado-os-dias-24-25-e-26-de-agosto-pasado/  

 

___________________________________


  Currículum do autor:

É profesor universitario de Didáctica da Lingua e a Literatura no Campus de Lugo da Universidade de Santiago e de Lingua e Literatura Galega na ensinanza media. Autor de numerosos estudios de historia da literatura galega, crítica textual e edición de textos antigos, está especializado en lírica baixomedieval galego-portuguesa e é experto no Camiño Primitivo de Santiago, primeira ruta xacobea por Lugo capital.

 Obras realizadas

Recibiu o premio extraordinario de doutorado por O derradeiro século da lírica medieval galego-portuguesa (Madrid, 1954, cinco volumes), o Premio da Crítica de Galicia por Cancioneiro galego-castelán. Corpus lírico da Decadencia (1350-1450) (Edicións do Castro, 1997), o Premio Literario Ánxel Fole por A poesía de Codeseira (Lugo, 1997) e o Premio do Ministerio de Educación e Cultura á edición por A muller tradicional (Xerais, Vigo, 1996). Ademais, é o autor de O costumismo decimonónico galego (Madrid, 1989), A víspora de San Xoán en Montecubeiro e outros poema galegos (Lugo, 1992), A poesía lírica galego-castelá (1350-1450) (Universidade de Santiago, 1994), As cantigas mariñas no país de Breogán (O Castro, 2000), Homes do país (Xerais, Vigo, 2000), A primeira luzada. Obras completas de Francisco de Fientosa (edición, estudio e notas) (Edicións do Castro, 2003), Folla bricia. Poesía galega completa de Xosé Crecente Vega. Edición crítica e estudio (Xunta de Galicia, 2003) e Camiño a Lugo. Guía histórica e cartográfica do Camiño Primitivo de Santiago na urbe e señorío lucenses (Ed. A Nosa Terra, 2004).

 Outros datos de interese

Ten unha extensa obra dispersa en revistas especializadas, tanto de historia e filoloxía medieval, decimonónica ou contemporánea, importantes achegamentos á poesía chairega de autores falecidos ou esquecidos e abundante obra inédita a punto de entrar no prelo.

]]> https://amigosdopatrimoniodecastroverde.gal/2013/01/16/proposta-de-reparacion-da-forma-grafica-do-toponimo-oficial-do-concello-de-castroverde/feed/ 1 200 ROMAXE 2012: Seguimos facendo camiño! https://amigosdopatrimoniodecastroverde.gal/2012/07/23/romaxe-2012-seguimos-facendo-camino/ https://amigosdopatrimoniodecastroverde.gal/2012/07/23/romaxe-2012-seguimos-facendo-camino/#respond Mon, 23 Jul 2012 18:33:00 +0000 http://cafedixital.com/aapc/2012/07/23/romaxe-2012-seguimos-facendo-camino/ Continue Reading →]]> (Da Asociación Irimia de Crentes Galegos)
Publicado o Luns, 9 Xullo, 2012

1 Voto

Baldomero Iglesias (Mero)
[Como chegar á vindeira Romaxe: chegar_a_ castroverde]
 
No confín dos verdes castros está Castroverde, berce desta 35ª Romaxe de Crentes Galegos. Castroverde é un paraíso, libro aberto do noso Patrimonio cultural e artístico, aínda non descuberto nin debidamente estudado nun manual didáctico competente que sirva de guía fundamental para sabernos, para coñecérmonos un pouco máis. Hai breves e pequenas aproximacións, moi dignas, que parten do entusiasmo de certas asociacións culturais cargadas de ánimo e ilusión, e tamén de iniciativas que particularmente levan adiante esta posibilidade de espallar coñecemento, de recoller pasado e dignificalo na perdurabilidade e estima.
Nomes, polas rutas, que nos sorprenden pola sonoridade e evocación de lugares e espazos máxicos deste eido singular: Vilar de Cas, Fonte da Bica, Riomol, Penalonga, Augalevada, Croa de Soutomerille, Pereiramá… Nomes de roteiros como Soutomerille ou Val do Río Tórdea, de Furís-Páramo, dos Muíños do Nacente e Poñente; nomes de camiños como o Camiño Primitivo –cun percorrido de 15 quilómetros e unha altitude de 840 metros, ou a Vía Romana XIX que pode trazarse desde Abelleira, pasando por Pereira, Furís, Lourentín, Mirandela, Miranda e chegar a Tórdea. Tanto que ver, tanto que coñecer, tanto que ver por camiños feitos no tempo, para deixar pasar o tempo, véndoo pasar e pescudando nas pasadas dos que nos antecederon e deixaron marca inequívoca dun trazado que procura luz para facernos chegar á verdade que no fondo, agarda.
E é aquí, precisamente aquí, onde SEGUIMOS FACENDO CAMIÑO. Este é o lema deste ano. Non o podía haber máis acaído sendo lugar dos verdes castros, sendo senda iniciática de calquera camiño que queira chegar, que nos conduza cara a algures.

Entrega do ramo á xente de Castroverde, na Romaxe do ano pasado.
Os textos desde ano dan conta da xeografía humana desta terra xenerosa e dan conta da historia, aínda non debidamente contada, que se pode observar na paisaxe feliz e nos monumentos que perduran a pesar de tanta desfeita. Alí, moi pretiño do lugar da Romaxe aínda poderedes ver os marabillosos pendellos de Castro Verde, reconstruídos e que nos permiten retrotraernos no tempo, con moi pouco esforzo, a aquelas feiras e festas que este espazo convocaba e que tiñan cantores e danzantes, cantando coplas: “Don Pedro do ollo meco/mira moito prá rapaza; mellor fora que atendese, ao viño que ten na taza”. Ou aquelas outras recollidas por R. Polín Da casa de Sal ao muíño/haiche un camiño mallado, que o mallou Ramiro/despois de estar namorado; Pobo de Cellán de Calvos/ tira máis ben a pequeno, pero tenche uns veciños/ que mandan moito pendello!; O señor don Fortunato, San Antoniño de Padua, que o zorro lle leve as pitas, …e que lle deixe a criada! Remontarémonos ao pasado feliz que nos aconteceu neste eido tan especial, e chegaremos á Celebración. A partir de aí, celebraremos o Amor, achegados a el desde unha vella lenda que, desta vez, será representada escenicamente por actores da zona. Ese é o guión e o mandamento que gobernará o libreto desta Romaxe, a número 35! Case nada! Polo medio, xa sabedes, cantará A Quenlla. Fará un canto de amor, acaído ao caso, e tamén as pezas de sempre: O Magnificat Galego, O Credo (letra do noso lembrado –por querido- Bernardo García Cendán), O Pai Noso, A Rumboia, Irmaus, e un Berro Seco fortísimo que nos faga medrar en Irmandade.

Cantigas da Romaxe en Castroverde

Esta é a cantiga de amor que habemos estrear na 35ª Romaxe de Crentes Galegos en Castroverde
  “SABERTE” (Letra e músicia: Mero Iglesias, Interpreta A QUENLLA)
Un día espertou en min,
nas aforas da vontade e da razón,
unha paixón da que non puiden fuxir:
padecía, miña amada, de non terte,
…pintei soños xunto a ti. E na noite,
baixo a lúa das estrelas,
e na noite –na túa ausencia-
anoitecín.
Un día namorei de ti,
quedei preso para sempre,
meu amor, foi por saber,
por saberme xunto a ti.
E os dous xuntos, miña amada,
descubrimos os segredos deste engado:
pois detrás do amor non hai máis nada,
…e que na vida anda errante quen non ama!
Tamén lembraremos con emoción e gratitude a tanta xente que antes que nós, loitou para que  “a esperanza prendera en toda a xente”. Por iso cantaremos a lembranza e o futuro
PRÓLOGO DOS IRMANDIÑOS (Letra Mn. María, Mús: X. L. Rivas, Mini)
Foi no século XV a primaveira
floreceu con paixón e con ledicia
ergueron liberdá coma bandeira
os rexos irmandiños de Galicia.
O bris voltouse entón máis cantador
enchéronse os ventos de pureza
o sol alumou con máis fulgor
e a terra tivo entón outra beleza.
A espranza prendera en toda a xente
con vontade de presente e de porvir
e a vida era un pulo transcendente
con desmedidas tarefas por cumprir.
Foron xeiras tristeiras e belidas
foron datas feroces e fermosas
foron sazóns granadas e cumpridas
con colleitas de bágoas e de rosas.
O mundo semellaba puro e novo
renacía a luz polos rincóns
o bo pobo galego, o noso pobo
obedecía a Roi Xordo e a Lanzós.
Foi tempo de ledicias e de coitas
foi tempo de abrir novos camiños
foi tempo de revoltas e de loitas
do furor popular dos irmandiños.
]]> https://amigosdopatrimoniodecastroverde.gal/2012/07/23/romaxe-2012-seguimos-facendo-camino/feed/ 0 247 Artígo de Xosé Mª G. Vilabella sobre a XXXV Romaxe Irimiega a celebrar o 8 de Setembro https://amigosdopatrimoniodecastroverde.gal/2012/06/21/artigo-de-xose-ma-g-vilabella-sobre-a-xxxv-romaxe-irimiega-a-celebrar-o-8-de-setembro/ https://amigosdopatrimoniodecastroverde.gal/2012/06/21/artigo-de-xose-ma-g-vilabella-sobre-a-xxxv-romaxe-irimiega-a-celebrar-o-8-de-setembro/#respond Thu, 21 Jun 2012 18:48:00 +0000 http://cafedixital.com/aapc/2012/06/21/artigo-de-xose-ma-g-vilabella-sobre-a-xxxv-romaxe-irimiega-a-celebrar-o-8-de-setembro/

]]> https://amigosdopatrimoniodecastroverde.gal/2012/06/21/artigo-de-xose-ma-g-vilabella-sobre-a-xxxv-romaxe-irimiega-a-celebrar-o-8-de-setembro/feed/ 0 256 O TREN QUE PUDO TER CASTROVERDE https://amigosdopatrimoniodecastroverde.gal/2012/06/18/o-tren-que-pudo-ter-castroverde/ https://amigosdopatrimoniodecastroverde.gal/2012/06/18/o-tren-que-pudo-ter-castroverde/#respond Mon, 18 Jun 2012 08:58:00 +0000 http://cafedixital.com/aapc/2012/06/18/o-tren-que-pudo-ter-castroverde/ Continue Reading →]]>

O tren Lugo-Ribadeo, catro vías de papel

As dúas ideas iniciais de trazado duplicáronse, pero non prosperaron

Vilalba / LA VOZ  18 de marzo de 2012 05:00
4 votos
Houbo un tren que circulou por vías de papel, funcionou con locomotoras movidas por soños colectivos, e descarrilou antes de transportar algo máis que expectativas sociais e económicas trazadas por quen desexaban velo circular. O tren Lugo-Ribadeo pasou das vías descritas sobre o papel á vía morta dos proxectos abandonados, aínda que deixou un rastro no que as polémicas sobre o seu trazado e os argumentos duns e outros para defender a súa proposta colócano entre os principais soños incumpridos do norte de Galicia.
Algo máis de medio século, entre a segunda metade do XIX e a primeira do XX, durou ese soño, que en boa parte da súa existencia conviviu coa indefinición do seu trazado e cos argumentos defendidos polos partidarios da opción central (Lugo-Vilalba-Mondoñedo-Ribadeo) e os da opción oriental (Lugo-Meira-Ribadeo). Con todo, houbo un momento, a mediados dos anos vinte do século pasado, no que as ilusións e as disputas eleváronse ao cadrado, pois as dúas opcións básicas convertéronse en catro.
A posibilidade de deseñar un tren por Mondoñedo dobrouse en dúas rutas, igual que a teoría de achegalo a Vilaodriz, entón municipio e hoxe parroquia integrada na Pontenova tras a fusión de ambos os concellos, para unilo co ferrocarril mineiro que enlazaba con Ribadeo desde uns 20 anos antes.
A prensa de Vilalba ou Mondoñedo ocupouse con ardor e amplitude dun asunto que incluso mereceu a atención de sociedades de emigrantes en América, implicados na defensa dun trazado que discorrese polos seus municipios de procedencia. Avanzado 1926, o semanario mindoniense Renovación recollía catro trazados diferentes.
A OPCIÓN MÁIS LONGA
Lugo-Vilalba-Mondoñedo-Ribadeo: máis de 120 quilómetros. Era o trazado máis longo, pero interesaba incluso en Viveiro. Cando o citado semanario, en outubro de 1926, publicou as achegas económicas que estaban dispostos a realizar os concellos por onde discorrería o trazado, recolleu que o viveirense contribuiría cun millón de pesetas se se crease unha ligazón desde Vilalba. As doutros concellos tampouco parecían desdeñables: o de Vilalba, millón e medio de pesetas se o ferrocarril se achegase á vila, 750.000 para o ramal a Viveiro ou a suma de ambas as cifras se o tren pasase afastado do centro urbano; o de Abadín poría 200.000 pesetas en metálico; o de Lourenzá 20.000 por cada quilómetro de vía que cruzase o municipio; o de Mondoñedo, millón e medio… Ese mesmo semanario tamén chega a atribuírlle unha lonxitude algo menor, 102 quilómetros. 
A solución directa
Lugo-Castro-Abadín-Mondoñedo-Ribadeo: 102 quilómetros. Renovación definía como «solución directa» a de Lugo a Abadín por Castro para baixar logo a Mondoñedo. Tanto este trazado como o anterior confluirían en Barreiros co ferrocarril que circularía pola costa. Con todo, nesta segunda opción por Mondoñedo tamén se expuña que discorrese polo interior de Barreiros e de Ribadeo para enlazar co da costa ou co tren mineiro. 
Alternativa directa
Lugo-Castro-Aldurfe-Riotorto-Ribadeo: 104. Esta opción iría de Lugo a Castro e logo avanzaría en sentido nordeste ata chegar a municipio de Riotorto, de onde seguiría a Vilaodriz para enlazar co tren mineiro. 
Solución Meira
Lugo-Castroverde-Santa Eulalia de Piquín-Vilaodriz-Ribadeo: 114. A alternativa que recibe o nome desa vila presenta un detalle curioso: o trazado non discorrería pola localidade senón polo leste, a varios quilómetros, tras saír de Lugo dirixíndose cara ao leste da capital provincial. Igualmente recollíase a unión co tren mineiro, que aínda que se ideou para dar saída ao mineral de ferro de Vilaodriz polo porto de Ribadeo e inaugurouse en 1905, acabou sendo un tren mixto de mercancías e de pasaxeiros.
Expectativas
Un tren con impulso. No semanario mindoniense Xustiza, que tamén dedicou ampla cobertura ao proxecto, escribíase en 1925 que o tren, en realidade un ferrocarril galego que iría de Marín a Ribadeo por Lugo, sería «a arteria ampla e chea de vida» que daría ao territorio «o sangue vivificadora dun resurgimiento inesperado».
]]> https://amigosdopatrimoniodecastroverde.gal/2012/06/18/o-tren-que-pudo-ter-castroverde/feed/ 0 257